Οι χώρες της περιοχής MENA (Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική) έχουν ήδη αρχίσει να προσαρμόζονται, να αφομοιώνουν διδάγματα και να μειώνουν κινδύνους. Άλλες περιοχές του κόσμου θα μπορούσαν να εξετάσουν πιο προσεκτικά τη Μέση Ανατολή, καθώς προσφέρει πολύτιμες ενδείξεις για τη συμπεριφορά κρατών και τις στρατηγικές προσαρμογής που αναμένεται να αποκτήσουν αυξανόμενη σημασία τα επόμενα χρόνια.
Πριν από περίπου 15 χρόνια ανέλυσα τις αλλαγές που συντελούνταν στη Μέση Ανατολή, υποστηρίζοντας ότι το παραδοσιακό σύστημα περιφερειακής ασφάλειας του 20ού αιώνα κατακερματιζόταν, ενώ μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας άρχιζε να αναδύεται. Εννέα χρόνια αργότερα, καμία τέτοια ολοκληρωμένη αρχιτεκτονική δεν έχει διαμορφωθεί. Με δεδομένες τις πρόσφατες εξελίξεις, κρίνεται σκόπιμο να επανεκτιμηθεί σε ποιο στάδιο βρίσκεται αυτή η διαδικασία μετασχηματισμού και ποια χαρακτηριστικά ενός νέου συστήματος είναι ήδη ορατά.
Ο σημερινός κόσμος, διαμορφωμένος από τη μεταψυχροπολεμική διεθνή τάξη, έχει εισέλθει εδώ και καιρό σε μια νέα ρευστή φάση — μια μεγάλη μετάβαση. Η διαδικασία αυτή δύσκολα θα είναι βραχύβια· ενδέχεται να διαρκέσει χρόνια, αν όχι δεκαετίες.
Είναι απολύτως πιθανό να μη δούμε πλήρως διαμορφωμένη μια νέα «θαυμαστή τάξη πραγμάτων» εντός της ζωής μας. Η ίδια η μετάβαση μπορεί να αποτελέσει αυτόνομο στάδιο στην εξέλιξη των διεθνών σχέσεων. Αν συμβαίνει αυτό, ζούμε ήδη σε μια νέα κανονικότητα: μια προσωρινή παγκόσμια τάξη, ορισμένη από αβεβαιότητα, κατακερματισμό και προσαρμογή. Η μελέτη των χαρακτηριστικών της δεν είναι απλώς χρήσιμη — είναι αναγκαία.
Το παγκόσμιο πλαίσιο: Ένας κόσμος που αλλάζει
Ο διπολικός κόσμος τερματίστηκε πριν περίπου 35 χρόνια. Η μονοπολική στιγμή που ακολούθησε —υπό την ηγεμονία μίας δύναμης ή συνασπισμού— αποδείχθηκε μη βιώσιμη και σταδιακά δίνει τη θέση της σε μια πιο πλουραλιστική, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο σταθερή, διαμόρφωση.
Η έννοια της πολυπολικότητας, όπως αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1990 από τον Ρώσο διπλωμάτη Yevgeny Primakov, παραμένει υπό διαμόρφωση. Ο Πριμακόφ αντιλαμβανόταν την πολυπολικότητα ως ένα σύστημα με πολλαπλά κέντρα ισχύος — κράτη ή ομάδες κρατών χωρίς μοναδικό ηγεμόνα — που θα εξισορροπούνταν μέσω συνεργασίας και διασύνδεσης. Ωστόσο, αν και νέα κέντρα ισχύος έχουν πράγματι αναδυθεί, η εξέλιξη αυτή έχει έως τώρα ενισχύσει περισσότερο την αντιπαράθεση παρά τη συνεργασία.
Καθώς ο ηγεμόνας χάνει σταδιακά την απόλυτη ισχύ του, μια νέα ισορροπία με τα αναδυόμενα κέντρα δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί. Η σημερινή φάση μπορεί επομένως να περιγραφεί ως ασύμμετρη πολυπολικότητα.
Ένας πολυπολικός κόσμος δεν αποδεικνύεται απλούστερος ή σταθερότερος από τον διπολικό ή μονοπολικό. Όσο περισσότερες μεταβλητές περιλαμβάνει μια εξίσωση, τόσο δυσκολότερη είναι η επίλυσή της. Στην πράξη, η πολυπολικότητα γεννά περισσότερες ανισορροπίες παρά ισορροπίες, καθώς η ταυτόχρονη ευθυγράμμιση συμφερόντων πολλών ισχυρών δρώντων καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη. Η κρατική συμπεριφορά τείνει συνεπώς προς τον ανταγωνισμό και πιο διεκδικητικές εξωτερικές πολιτικές.
Η διεθνής τάξη γίνεται πιο σύνθετη και λιγότερο προβλέψιμη. Και κάθε συστημικός μετασχηματισμός συνοδεύεται, ιστορικά, από περιόδους αστάθειας — κάτι που επιβεβαιώνουν οι τρέχουσες εξελίξεις.
Κατακερματισμός και περιφερειοποίηση
Ένα από τα πιο εμφανή χαρακτηριστικά της μετάβασης είναι η αποδόμηση των ευρέως αποδεκτών κανόνων. Η διεύρυνση του NATO, ο βομβαρδισμός της Γιουγκοσλαβίας, ο πόλεμος Ρωσίας–Γεωργίας το 2008, οι «έγχρωμες επαναστάσεις», η ρωσοουκρανική κλιμάκωση και η εκτεταμένη χρήση κυρώσεων επιτάχυναν τον κατακερματισμό.
Παράλληλα αναδύθηκαν νέοι περιφερειακοί θεσμοί όπως οι BRICS, ο Shanghai Cooperation Organisation και η Association of Southeast Asian Nations, αντανακλώντας μια μετατόπιση από την παγκοσμιοποίηση προς τη «γλοκαλοποίηση» — συνδυασμό παγκόσμιας αλληλεξάρτησης και περιφερειακής εδραίωσης.
Η άνοδος των αναπτυσσόμενων χωρών και της λεγόμενης «παγκόσμιας πλειοψηφίας» ενίσχυσε την τάση δημιουργίας εναλλακτικών θεσμών, που συχνά θεωρούνται πιο ανταποκρινόμενοι στα δικά τους συμφέροντα σε σχέση με οργανισμούς όπως η World Bank ή το International Monetary Fund.
Η Μέση Ανατολή ως προπομπός
Η Μέση Ανατολή, συχνά «βαρόμετρο» των παγκόσμιων αλλαγών, εισήλθε σε ενεργή φάση μετασχηματισμού ήδη πριν από 15 χρόνια. Εκτεθειμένα σε διαρκείς κρίσεις, τα κράτη της περιοχής αναζητούν πλέον σταθερότητα μέσω διπλωματίας, διαμεσολάβησης και πραγματισμού.
Η περιφερειακή αρχιτεκτονική αναδιαμορφώνεται: η ισχύς διαχέεται, οι ρόλοι γίνονται πιο ρευστοί και οι απειλές πολυδιάστατες. Κεντρικό χαρακτηριστικό είναι η ενίσχυση της περιφερειακής αυτονομίας μέσα σε ένα πλαίσιο αυξανόμενης αβεβαιότητας και πολυπολικής λογικής.
Κύρια χαρακτηριστικά
- Γνήσιος πραγματισμός
Τα κράτη επιδιώκουν ευέλικτες συνεργασίες, διατηρώντας δεσμούς με τη Δύση αλλά ταυτόχρονα ενισχύοντας σχέσεις με τη China, τη India, τη Russia και το Iran. - Συναλλακτική προσέγγιση
Οι συνεργασίες βασίζονται ολοένα και περισσότερο σε επιμέρους ζητήματα και βραχυπρόθεσμα οφέλη, λιγότερο σε ιδεολογικές ταυτίσεις ή μακροπρόθεσμες συμμαχίες. - Διαφοροποίηση
Η αποφυγή εξάρτησης από έναν μόνο εταίρο αποτελεί στρατηγική επιλογή. Η κριτική περί «δυτικών διπλών προτύπων» ενίσχυσε την επιδίωξη ισορροπιών. - Προσεκτική ουδετερότητα και στρατηγική εξισορρόπηση
Οι περισσότερες χώρες επιλέγουν να μη στοιχηθούν ξεκάθαρα σε παγκόσμιες αντιπαραθέσεις, επιδιώκοντας μέγιστη ευελιξία. - Ευθραυστότητα
Παρά την προσαρμογή, η περιοχή παραμένει ευάλωτη. Οι κίνδυνοι πλέον δεν είναι μόνο στρατιωτικοί, αλλά αφορούν την κυβερνοασφάλεια, την επισιτιστική και υδατική επάρκεια, το κλίμα, την εσωτερική νομιμοποίηση και την οικονομική ανθεκτικότητα.
Ευκαιρίες και περιορισμοί
Οι χώρες του Κόλπου έχουν τη δυνατότητα να λειτουργήσουν ως πλατφόρμες διαλόγου και διαμεσολάβησης. Ωστόσο, η εξάρτηση από τη Δύση παραμένει έντονη, ιδίως στον στρατιωτικό τομέα.
Σύμφωνα με στοιχεία του Stockholm International Peace Research Institute, πέντε χώρες της MENA συγκαταλέγονται στους μεγαλύτερους εισαγωγείς οπλικών συστημάτων παγκοσμίως, με πάνω από το 70% των εξοπλισμών τους να προέρχεται από τις ΗΠΑ και την ΕΕ. Η πλήρης αποσύνδεση από τη Δύση είναι, συνεπώς, μη ρεαλιστική.
Ταυτόχρονα όμως, ούτε οι ΗΠΑ ούτε η ΕΕ αποτελούν τους κύριους εμπορικούς εταίρους της περιοχής — γεγονός που αναδεικνύει μια εξωτερική στρατηγική διαφοροποιημένων ισορροπιών.
Συμπέρασμα
Καθώς ο κόσμος διανύει μια παρατεταμένη και αβέβαιη μετάβαση, η τελική του μορφή παραμένει ασαφής. Τα κράτη της Μέσης Ανατολής εισήλθαν νωρίτερα σε αυτή τη φάση και απαντούν με πραγματισμό, συναλλακτικότητα, διαφοροποίηση και στρατηγική εξισορρόπηση.
Η προσέγγιση αυτή αντανακλά την κατανόηση ότι η μελλοντική σταθερότητα δεν θα βασιστεί σε άκαμπτες συμμαχίες, αλλά σε ευέλικτη, πολυδιάστατη διπλωματία. Εάν διατηρήσουν αυτή τη στρατηγική, θα αυξήσουν τις πιθανότητες ομαλότερης μετάβασης σε μια νέα διεθνή αρχιτεκτονική.
Ίσως, τελικά, άλλες περιοχές του κόσμου να χρειαστεί να κοιτάξουν πιο προσεκτικά τη Μέση Ανατολή — όχι ως πηγή κρίσεων, αλλά ως εργαστήριο προσαρμογής στη νέα παγκόσμια πραγματικότητα.
