Η γνώμη μου είναι πως κάθε σύγχρονη σύρραξη ξεκινά πρώτα στο μυαλό και μετά στο πεδίο. Πριν κινηθούν τα τανκς, κινούνται οι λέξεις. Πριν πέσουν οι πύραυλοι, πέφτουν οι αφηγήσεις. Και συχνά, η παραπληροφόρηση αποδεικνύεται πιο αποτελεσματική από οποιοδήποτε οπλικό σύστημα.
Δεν είναι κάτι καινούργιο. Η ιστορία βρίθει παραδειγμάτων.
Ο πόλεμος της πληροφορίας
Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η προπαγάνδα αποτέλεσε κεντρικό στρατηγικό εργαλείο. Στον Ψυχρό Πόλεμο, η μάχη των ιδεολογιών ήταν εξίσου σκληρή με την κούρσα των εξοπλισμών. Σήμερα, στην εποχή των social media, η πληροφορία ταξιδεύει με ταχύτητα φωτός και η παραπληροφόρηση με ακόμη μεγαλύτερη.
Η εμπειρία μου λέει πως η πληροφορία έχει τρεις διαστάσεις — όπως και η διαφήμιση:
Το μήνυμα
Η εκτέλεση
Το μέσο
Αν ένα από τα τρία λειτουργήσει μεθοδικά, το αποτέλεσμα είναι εκρηκτικό.
Στην επικοινωνία — και ο πόλεμος είναι επικοινωνία — δεν αρκεί ένα «ωραίο αφήγημα». Πρέπει να είναι συνεπές με τη στρατηγική και, κυρίως, να γίνεται κατανοητό από τον αποδέκτη. Διαφορετικά, 1 = 0. Μία φορά δεν είναι καμία.
Η δύναμη της επανάληψης
Η έρευνα έδειξε — και το marketing το γνωρίζει καλά — πως η επανάληψη δημιουργεί αλήθεια. Όσο περισσότερο ακούγεται κάτι, τόσο πιο πιθανό είναι να θεωρηθεί δεδομένο.
Στον πόλεμο, η επανάληψη γίνεται όπλο.
Στην κοινωνία, γίνεται πεποίθηση.
Στον πολίτη, γίνεται φόβος.
Και ο φόβος είναι το πιο αποτελεσματικό καύσιμο.
Η παραπληροφόρηση δεν χρειάζεται να είναι απόλυτο ψέμα. Αρκεί να είναι μισή αλήθεια. Όπως σε εκείνη την ιστορία με τους δύο ηγέτες που έτρεξαν σε έναν αγώνα και τα δύο πρακτορεία ειδήσεων ανακοίνωσαν ότι ο «δικός τους» ήρθε δεύτερος… από το τέλος. Και οι δύο είπαν την αλήθεια. Απλώς δεν είπαν όλη την αλήθεια.
Η πληροφορία πρέπει να πληροί τρία κριτήρια: Ακρίβεια. Αλήθεια. Πληρότητα.
Αν λείπει ένα, τότε δεν έχουμε ενημέρωση. Έχουμε χειραγώγηση.
Ο αόρατος στρατός
Σήμερα ο στρατός δεν φορά πάντα στολή.
Μπορεί να είναι ένας αλγόριθμος.
Ένα bot.
Ένα παραποιημένο βίντεο.
Ένα μονταρισμένο απόσπασμα.
Ίσως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε:
Πόσα από όσα βλέπουμε είναι προϊόν στρατηγικής;
Πόσα από όσα πιστεύουμε είναι αποτέλεσμα σχεδιασμού;
Στη διαφήμιση λέμε ότι «το σημαντικότερο εργαλείο είναι το αυτί». Στον πόλεμο της πληροφορίας, το σημαντικότερο εργαλείο είναι το μυαλό του πολίτη. Αν το κερδίσεις, έχεις ήδη κερδίσει τη μάχη.
Κρίση και διαχείριση
Κρίση είναι η απότομη και απρόβλεπτη αλλαγή συνθηκών.
Στον πόλεμο, η κρίση δεν είναι ατύχημα. Είναι συχνά σχεδιασμός.
Η σωστή διαχείριση κρίσεων προϋποθέτει:
Να ειπωθεί η αλήθεια.
Να απαντηθούν τα ερωτήματα.
Να αποφευχθούν παιδαριώδεις δικαιολογίες.
Να υπάρξει καθαρή στρατηγική.
Όταν όμως η κρίση είναι επικοινωνιακή επίθεση; Όταν η ίδια η πληροφορία είναι το πεδίο μάχης;
Τότε η κοινωνία χρειάζεται παιδεία. Όχι απλώς ενημέρωση.
Η ευθύνη του πολίτη
Πιστεύω πως ο σύγχρονος πολίτης οφείλει να αναπτύξει αυτό που θα ονόμαζα «επικοινωνιακή νοημοσύνη». Όχι μόνο να καταναλώνει ειδήσεις, αλλά να τις φιλτράρει. Να αναρωτιέται:
Ποιος το λέει;
Γιατί το λέει;
Ποιος ωφελείται;
Η αλήθεια δεν φωνάζει. Η προπαγάνδα φωνάζει.
Σε μια εποχή όπου όποιος δεν έχει τεχνολογικές ικανότητες θεωρείται αναλφάβητος, η κριτική σκέψη γίνεται άμυνα. Και η άμυνα, σε έναν πόλεμο πληροφορίας, είναι η μόνη πραγματική ασπίδα.
Το τελικό ερώτημα
Ο πόλεμος της παραπληροφόρησης δεν έχει χαρακώματα.
Έχει οθόνες.
Δεν έχει σειρήνες.
Έχει ειδοποιήσεις.
Και το πιο επικίνδυνο;
Δεν ξέρεις πότε έχεις ήδη επηρεαστεί.
Αν στη διαφήμιση λέμε ότι «η επιτυχία είναι να λες την αλήθεια με έναν καλύτερο τρόπο», στον πόλεμο συμβαίνει το αντίθετο: να λες το ψέμα με έναν πειστικό τρόπο.
Η κοινωνία που δεν επενδύει στην παιδεία, στην κριτική σκέψη και στη διαφάνεια, είναι μια κοινωνία ευάλωτη. Και μια ευάλωτη κοινωνία μπορεί να ηττηθεί χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός.
Η ερώτηση λοιπόν δεν είναι αν υπάρχει παραπληροφόρηση.
Υπάρχει.
Η ερώτηση είναι:
Εμείς είμαστε έτοιμοι;
