Οι επιζώντες ηγέτες του Ιράν βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι με ένα οξύ δίλημμα: να συνεχίσουν τη σύγκρουση ή να αποδεχθούν μια νέα πραγματικότητα, αποφεύγοντας την καταστροφή και διατηρώντας τον έλεγχο της εξουσίας. Το κατά πόσο το προηγούμενο της Βενεζουέλας θα διαμορφώσει την επόμενη ημέρα στην Τεχεράνη μένει να αποδειχτεί.
Η νέα ειδική επιχείρηση του Donald Trump, ήδη από την πρώτη της ημέρα, οδήγησε –σύμφωνα με το αφήγημα– στον θάνατο του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Ayatollah Ali Khamenei, καθώς και του υπουργού Άμυνας και άλλων υψηλόβαθμων Ιρανών στρατηγών. Η αμερικανική πλευρά υποστηρίζει ότι διέθετε εκ των προτέρων γνώση για τον χρόνο και τον τόπο σύσκεψης της κορυφής της ιρανικής ηγεσίας – σύσκεψη κατά την οποία, όπως εικάζεται, πραγματοποιήθηκε το πλήγμα. Τόσο ακριβείς πληροφορίες δύσκολα προκύπτουν μόνο μέσω δορυφορικής παρακολούθησης. Θα μπορούσαν, θεωρητικά, να έχουν συλλεγεί μέσω ηλεκτρονικών και κυβερνο-μέσων πληροφοριών, συμπεριλαμβανομένης της διείσδυσης σε ιρανικά συστήματα. Ωστόσο, ο ρόλος της ανθρώπινης πηγής δεν πρέπει να υποτιμάται. Αν πράγματι έτσι έχουν τα πράγματα, τότε οι αμερικανικές υπηρεσίες κατάφεραν να στρατολογήσουν πράκτορες στα ανώτατα κλιμάκια του ιρανικού πολιτικού και στρατιωτικού κατεστημένου.
Παρά το βαρύ πλήγμα στην ηγεσία του, το Ιράν αντεπιτέθηκε. Σε αντίθεση με τον προηγούμενο «Πόλεμο των Δώδεκα Ημερών», η ιρανική απάντηση δεν στόχευσε μόνο –ούτε καν πρωτίστως– το Ισραήλ, αλλά και καίρια σημεία στα αραβικά κράτη του Κόλπου. Πέραν των αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στην περιοχή, ιρανικά drones έπληξαν διεθνή αεροδρόμια στο Ντουμπάι και στο Κουβέιτ, καθώς και ξενοδοχεία πέντε αστέρων στα ΗΑΕ και στο Μπαχρέιν. Το εάν επρόκειτο για ατύχημα –drones εκτός πορείας– ή για σκόπιμη επιλογή παραμένει αντικείμενο εικασιών. Αν ήταν εσκεμμένο, ποιος έλαβε την απόφαση; Ένας χειριστής που ενήργησε αυτόνομα ή εντολή άνωθεν;
Όποια κι αν είναι η απάντηση, το αποτέλεσμα είναι σαφές: κλονίστηκε η εικόνα της ακλόνητης ασφάλειας και ευημερίας που απολάμβαναν επί δεκαετίες οι εύποροι κάτοικοι και επισκέπτες των μοναρχιών του Κόλπου. Ακόμη και το πλήγμα στην αμερικανική βάση στο Κατάρ, στην προηγούμενη σύγκρουση, δεν είχε διαρρήξει σε τέτοιο βαθμό το αίσθημα «απρόσβλητου». Σήμερα, ο μύθος –ή ο θρύλος– του «παραδείσου του Ντουμπάι» έχει, αν μη τι άλλο, απολέσει σημαντικό μέρος της λάμψης του. Η λογική ότι τα αραβικά κράτη του Κόλπου οφείλουν να λογοδοτήσουν άμεσα για τις ενέργειες των ΗΠΑ και του Ισραήλ προσθέτει μια νέα, επικίνδυνη διάσταση στο ήδη περίπλοκο πλέγμα αντιφάσεων της περιοχής. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι τόσο το Ιράν όσο και τα ΗΑΕ είναι μέλη των BRICS.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι πόσο σταθεροί θα αποδειχθούν οι επιζώντες της ιρανικής ηγετικής ομάδας στην αντιαμερικανική τους γραμμή. Η επιχείρηση του Τραμπ στη Βενεζουέλα κατέδειξε μια ωμή δυναμική: απομακρύνεται ένα κεντρικό πρόσωπο και οι υπόλοιποι είτε κάμπτονται ταχύτατα υπό την πίεση της Ουάσιγκτον, είτε ανασυντάσσονται, είτε αλλάζουν ρητορική. Οι επικρίσεις από το εξωτερικό είναι εύκολες. Ωστόσο, οι αποφάσεις τέτοιων ηγεσιών ενδέχεται να μην υπαγορεύονται μόνο από την επιθυμία παραμονής στην εξουσία, αλλά και από την προσπάθεια αποτροπής μιας γενικευμένης πολεμικής ανάφλεξης, τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης και την αποφυγή ολοκληρωτικής καταστροφής.
Το ιστορικό προηγούμενο της Ρωσίας τη διετία 1991-92 δείχνει ότι οι ιδεολογικές σταθερές ενός συστήματος μπορούν να ανατραπούν εν μια νυκτί. Το παράδειγμα της Βενεζουέλας, ωστόσο, υποδηλώνει ότι η ταχεία αποσύνδεση από ιδεολογικές δεσμεύσεις δεν οδηγεί κατ’ ανάγκην στην αυτοκαταστροφή του πολιτικού οικοδομήματος. Αντιθέτως, ενδέχεται να διασφαλίσει την επιβίωσή του. Και ίσως σε αυτό να εδράζεται ένας από τους μεγάλους πειρασμούς του Τραμπ: η πεποίθηση ότι μέσω μιας αιφνίδιας αναδιάταξης όλα μπορούν να τεθούν εκ νέου υπό έλεγχο.
Στο πεδίο των επιχειρήσεων, η πρώτη ιρανική αντεπίθεση φαίνεται ότι είχε σχεδιαστεί εκ των προτέρων και εκτελέστηκε σχεδόν αυτοματοποιημένα. Το κρίσιμο είναι εάν η ένταση των πληγμάτων θα συνεχιστεί. Όσο παρατείνονται, τόσο λιγότερο «αυτόματα» θα είναι – και τόσο μεγαλύτερη θα είναι η επιρροή της εναπομείνασας ηγεσίας στις αποφάσεις. Θα ανακόψει κανείς ένα προαποφασισμένο στρατιωτικό σχέδιο ελλείψει της κορυφής; Οι αναφορές στο σοβιετικό σύστημα «νεκρού χεριού», που προέβλεπε αυτόματη πυρηνική ανταπόδοση σε περίπτωση αποκεφαλισμού της ηγεσίας, τροφοδοτούν αναπόφευκτα το ερώτημα: υπάρχει σήμερα κάποιος που μπορεί να σταματήσει το ιρανικό «νεκρό χέρι»;
Την Κυριακή, δεύτερη ημέρα της επιχείρησης, το Ιράν συνέχισε τις επιθέσεις αντιποίνων κατά στόχων στο Ισραήλ και σε αραβικές χώρες. Ωστόσο, έως το μεσημέρι είχε ανακοινωθεί η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ για τη διέλευση πετρελαιοφόρων, τα οποία είχαν κλείσει την προηγούμενη ημέρα. Εάν πρόκειται για ένα πρώτο βήμα «βενεζουελοποίησης» της κρίσης ή για μια κίνηση υπευθυνότητας έναντι της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας, θα φανεί σύντομα.
Το βέβαιο είναι ότι, εφόσον η ανταλλαγή πληγμάτων αποκλιμακωθεί σχετικά γρήγορα, τίποτε δεν θα εμποδίσει τον Τραμπ να κηρύξει μια «μεγάλη νίκη». Και σε έναν βαθμό θα έχει επιχειρήματα να το πράξει. Μετά τη Βενεζουέλα, είχε επανέλθει ακόμη και στο ζήτημα της Γροιλανδίας, πριν οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ καταφέρουν να τον ανακόψουν προσωρινά. Το ερώτημα που πλέον αιωρείται είναι ποια χώρα θα αποτελέσει τον επόμενο στόχο. Με δύο παραδείγματα εξουδετέρωσης εχθρικών ηγετών στο ενεργητικό του και με την υπόρρητη διαπίστωση ότι οι πολιτικές ελίτ μπορούν από τη μία ημέρα στην άλλη να αλλάξουν γραμμή, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί: θα είναι η Κούβα ή κάποιος άλλος κρίκος της γεωπολιτικής αλυσίδας;
