Σύγχρονη Διεθνής Πολιτική: Ζούμε άραγε έναν νέο Παγκόσμιο Πόλεμο;

Καθώς το διεθνές σύστημα βιώνει μια αλληλουχία κρίσεων και γεωπολιτικών αναταράξεων που αμφισβητούν τα ίδια τα θεμέλια της μεταπολεμικής παγκόσμιας τάξης, γίνεται ολοένα και δυσκολότερο να ορίσει κανείς με ακρίβεια τη φύση της σύγχρονης διεθνούς πραγματικότητας. Παρότι οι εντάσεις δεν έχουν ακόμη οδηγήσει σε μια ανοιχτή παγκόσμια σύρραξη, η αβεβαιότητα και η διεθνής αναρχία κυριαρχούν στο παγκόσμιο πολιτικό σκηνικό.

Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι πώς μπορεί να χαρακτηριστεί η εποχή των ανταγωνισμών, των τριβών και των συγκρούσεων που διαμορφώνουν τον σύγχρονο κόσμο.

Η παρατεταμένη κρίση στις σχέσεις μεταξύ της Ρωσίας και της λεγόμενης «συλλογικής Δύσης», οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, καθώς και οι εξελίξεις στη Γάζα, την Υεμένη και σε άλλες εστίες έντασης, γεννούν εύλογα το ερώτημα: τι ακριβώς συμβαίνει σήμερα στον κόσμο;

Οι στρατιωτικές συγκρούσεις συνοδεύονται πλέον από μια επανάσταση στις στρατιωτικές υποθέσεις, από την ευρεία χρήση μορφών «υβριδικού πολέμου» στους τομείς της πληροφορίας και του κυβερνοχώρου, αλλά και από οικονομικές και χρηματοπιστωτικές κυρώσεις που χρησιμοποιούνται ως όπλα γεωπολιτικής πίεσης.

Η εικόνα αυτή οδηγεί πολλούς στο συμπέρασμα ότι ένας νέος Παγκόσμιος Πόλεμος έχει ήδη ξεκινήσει και ότι το τέλος του δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα. Μια τέτοια εκτίμηση, ωστόσο, φαίνεται πρόωρη.

Οι διεθνείς σχέσεις εξακολουθούν να λειτουργούν μέσα σε ένα γνώριμο πλαίσιο διεθνούς αναρχίας, δηλαδή σε ένα σύστημα ανταγωνισμού μεταξύ κρατών, στο οποίο δεν υπάρχει μια σταθερή και αποτελεσματική παγκόσμια αρχή ικανή να επιβάλει το διεθνές δίκαιο ή να διατηρεί το μονοπώλιο της χρήσης βίας.

Η αναρχία αυτή μπορεί να εξελιχθεί σε παγκόσμιο πόλεμο, δεν ταυτίζεται όμως με αυτόν.

Η σωστή κατανόηση και ταξινόμηση της σημερινής κατάστασης αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διαμόρφωση αποτελεσματικών εργαλείων εξωτερικής πολιτικής.

Τι είναι ένας Παγκόσμιος Πόλεμος;

Η έννοια του παγκόσμιου πολέμου ορίζεται από τρία βασικά χαρακτηριστικά: την κλίμακα, τις μεθόδους διεξαγωγής και την οργανωτική δομή των εμπλεκομένων.

Σε επίπεδο κλίμακας, απαιτεί τη συμμετοχή όλων ή των περισσότερων μεγάλων δυνάμεων και την εξάπλωση των συγκρούσεων στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη.

Σε επίπεδο μεθόδων, προϋποθέτει τη χρήση ενός ευρέος φάσματος στρατιωτικών και μη στρατιωτικών μέσων με στόχο είτε την ολοκληρωτική ήττα του αντιπάλου είτε την εξάντλησή του σε τέτοιο βαθμό ώστε να αναγκαστεί να αλλάξει τόσο την εξωτερική όσο και την εσωτερική πολιτική του.

Τέλος, σε οργανωτικό επίπεδο, απαιτεί τη συγκρότηση σταθερών ή έστω προσωρινών συνασπισμών κρατών που συμμετέχουν στη σύγκρουση.

Συχνά, οι συμμαχίες αυτές συνοδεύονται και από ιδεολογικές ή πολιτικές αντιπαραθέσεις, αν και το βασικό κίνητρο των μεγάλων συγκρούσεων παραμένει σχεδόν πάντοτε ο ανταγωνισμός για πόρους, ισχύ και γεωπολιτική επιρροή.

Τα διδάγματα του 20ού αιώνα

Ο 20ός αιώνας προσφέρει πληθώρα παραδειγμάτων παγκόσμιων πολέμων.

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος είχε ως βασικό θέατρο επιχειρήσεων την Ευρώπη, αν και οι συνέπειές του επεκτάθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο και καθόρισαν την ανακατανομή της αποικιακής ισχύος μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Χρησιμοποιήθηκαν σχεδόν όλα τα διαθέσιμα μέσα της εποχής, από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις έως την προπαγάνδα και τους εμπορικούς αποκλεισμούς, ενώ η σύγκρουση διεξήχθη μεταξύ δύο μεγάλων συνασπισμών που είχαν διαμορφωθεί ήδη πριν από την έναρξη του πολέμου.

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος υπήρξε ακόμη πιο εκτεταμένος, καλύπτοντας την Ευρώπη, τον Ειρηνικό και την Αφρική, με κορυφαία στιγμή τη χρήση πυρηνικών όπλων στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.

Η λήξη του συνοδεύτηκε από την ολοκληρωτική ήττα των δυνάμεων του Άξονα.

Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν εξελίχθηκε σε παγκόσμια στρατιωτική αναμέτρηση, κυρίως λόγω της πυρηνικής αποτροπής και του φόβου αμοιβαίας καταστροφής.

Παρά ταύτα, η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων εκδηλώθηκε σε περιφερειακά μέτωπα όπως η Κορέα, το Βιετνάμ και το Αφγανιστάν.

Γύρω από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση σχηματίστηκαν σταθερά στρατιωτικά, οικονομικά και ιδεολογικά μπλοκ.

Ο Ψυχρός Πόλεμος δεν υπήρξε Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος με την παραδοσιακή έννοια, υπήρξε όμως αναμφίβολα μια παγκόσμια αντιπαράθεση, η οποία ολοκληρώθηκε με την κατάρρευση του σοβιετικού στρατοπέδου και της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης.

Γιατί η σημερινή κατάσταση είναι διαφορετική

Η σημερινή διεθνής πραγματικότητα διαφέρει σημαντικά από εκείνες τις ιστορικές εμπειρίες.

Οι πολεμικές συγκρούσεις που εκδηλώνονται σε διάφορα μέρη του κόσμου δεν φαίνεται να εντάσσονται σε μια ενιαία στρατηγική αντιπαράθεση ανάμεσα σε συγκεκριμένα κέντρα ισχύος.

Η κρίση στον Περσικό Κόλπο συνδέεται μόνο χαλαρά με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Αμφότερες οι κρίσεις θα μπορούσαν να ερμηνευθούν ως μέρος της προσπάθειας των Ηνωμένων Πολιτειών να διατηρήσουν την παγκόσμια ηγεμονία τους. Ωστόσο, η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει έναν ενιαίο και συγκροτημένο αντίπαλο συνασπισμό.

Η Ρωσία και το Ιράν, για παράδειγμα, δεν διαθέτουν αμοιβαίες στρατιωτικές υποχρεώσεις.

Οι εντάσεις μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν, οι συνοριακές διαφορές μεταξύ Κίνας και Ινδίας ή ακόμη και ο πρόσφατος πόλεμος μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν δεν εντάσσονται σε κάποιο ενιαίο παγκόσμιο πολεμικό πλαίσιο.

Δεν υπάρχει σήμερα μια κεντρική γραμμή παγκόσμιας αντιπαράθεσης που να συνδέει όλα αυτά τα γεγονότα.

Η απουσία αντιμαχόμενων στρατοπέδων

Σήμερα δεν υπάρχουν σαφείς και οργανωμένες παγκόσμιες συμμαχίες αντίπαλων στρατοπέδων.

Με την πρώτη ματιά θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι υπάρχει ένας συνασπισμός γύρω από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, ο συνασπισμός αυτός δημιουργήθηκε υπό διαφορετικές ιστορικές συνθήκες και εξυπηρετεί διαφορετικούς στόχους.

Το σημαντικότερο είναι ότι δεν υπάρχει ένα αντίστοιχο αντίπαλο μπλοκ.

Οι χώρες της λεγόμενης «παγκόσμιας πλειοψηφίας» παραμένουν κατακερματισμένες και ακολουθούν διαφορετικές στρατηγικές επιλογές.

Ακόμη και η Κίνα, η οποία θεωρείται ο σημαντικότερος στρατηγικός ανταγωνιστής των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν δείχνει πρόθυμη να διακόψει τις οικονομικές και εμπορικές σχέσεις με την Ουάσιγκτον.

Η Ρωσία διατηρεί στενή συνεργασία με το Πεκίνο, αλλά δεν υπάρχει μεταξύ τους στρατιωτική συμμαχία ούτε δεσμεύσεις αμοιβαίας στρατιωτικής συνδρομής.

Υπάρχει σύγκρουση πολιτισμών;

Ούτε σε ιδεολογικό επίπεδο υπάρχουν σήμερα σαφώς διαχωρισμένα στρατόπεδα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Δύση εξακολουθούν να λειτουργούν με ένα ιδεολογικό πλαίσιο που προέρχεται από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.

Απέναντί τους, ωστόσο, δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί μια συνεκτική και ολοκληρωμένη εναλλακτική πολιτική φιλοσοφία.

Υπάρχουν συνθήματα, υπάρχουν επιμέρους αφηγήσεις, δεν υπάρχει όμως μια ενιαία ιδεολογική πρόταση.

Παράλληλα, παρά τις συζητήσεις περί «σύγκρουσης πολιτισμών», είναι ακόμη πρόωρο να μιλήσει κανείς για μια τέτοια εξέλιξη.

Η Ρωσία, η Κίνα και η Ινδία ενσωματώνουν στοιχεία πολιτισμικής ταυτότητας στη γεωπολιτική τους στρατηγική, αλλά αυτό απέχει πολύ από το να συνιστά έναν παγκόσμιο πολιτισμικό πόλεμο.

Η διεθνής αναρχία ως νέα κανονικότητα

Εάν δεν βρισκόμαστε σε έναν νέο Παγκόσμιο Πόλεμο, τότε πώς πρέπει να περιγράψουμε τη σημερινή κατάσταση;

Η απάντηση βρίσκεται σε μία από τις βασικές αρχές της θεωρίας των διεθνών σχέσεων: το διεθνές σύστημα είναι εγγενώς αναρχικό.

Σε αντίθεση με το εσωτερικό των κρατών, όπου το κράτος διαθέτει το μονοπώλιο της νόμιμης βίας, στο διεθνές επίπεδο δεν υπάρχει αντίστοιχη παγκόσμια αρχή.

Το διεθνές δίκαιο υπάρχει, αλλά δεν συνοδεύεται από έναν μηχανισμό μόνιμης και αποτελεσματικής επιβολής.

Τα κράτη ζουν επομένως υπό τον διαρκή φόβο πιθανής επιθετικότητας και ανταγωνίζονται για πόρους, ασφάλεια και επιρροή.

Πρόκειται για αυτό που οι θεωρητικοί των διεθνών σχέσεων αποκαλούν «Χομπσιανό φόβο»: το κράτος είναι λύκος για το κράτος.

Η σημερινή περίοδος αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα διεθνούς αναρχίας, όπου οι χώρες επιδιώκουν την ασφάλειά τους με παραδοσιακά μέσα, ενσωματώνοντας παράλληλα νέες τεχνολογικές δυνατότητες.

Ένας επικίνδυνος αλλά όχι παγκόσμιος πόλεμος

Η διεθνής αναρχία είναι αναμφίβολα επικίνδυνη.

Μια σύγκρουση μεταξύ δύο μεγάλων πυρηνικών δυνάμεων θα μπορούσε να έχει καταστροφικές συνέπειες για ολόκληρο τον πλανήτη.

Ωστόσο, μια τέτοια καταστροφή δεν θα αποτελούσε αναγκαστικά προϊόν ενός Παγκόσμιου Πολέμου, αλλά αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης πολλών επιμέρους συγκρούσεων και κρίσεων.

Η σύγκρουση μεταξύ της Ρωσίας και της Δύσης γύρω από την Ουκρανία δεν αποτελεί μέρος ενός παγκόσμιου πολέμου.

Αντιθέτως, συνιστά τη μακροχρόνια συνέπεια της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης και της προσπάθειας της Δύσης να παγιώσει τα γεωπολιτικά αποτελέσματα του τέλους του Ψυχρού Πολέμου.

Η Ουκρανία υπήρξε κεντρικό στοιχείο αυτής της αντιπαράθεσης, ενώ η Ρωσία επιχείρησε από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 να ανατρέψει αυτή τη δυναμική.

Η ένοπλη σύγκρουση αποτελεί την κορύφωση μιας κρίσης που συσσωρευόταν επί τρεις δεκαετίες.

Παρά την έντασή της, δεν έχει ακόμη δημιουργήσει ένα ευρύτερο παγκόσμιο σύστημα συμμαχιών που θα μπορούσε να μετατρέψει την κρίση σε έναν νέο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η εποχή μας, επομένως, δεν χαρακτηρίζεται από μια παγκόσμια σύρραξη, αλλά από μια περίοδο παρατεταμένης διεθνούς αναρχίας, πολυεπίπεδου ανταγωνισμού και συνεχών περιφερειακών κρίσεων.

Και ίσως αυτό να καθιστά τον σύγχρονο κόσμο ακόμη πιο απρόβλεπτο και επικίνδυνο από τις μεγάλες συγκρούσεις του παρελθόντος.