Η Γερμανία πενθεί από χθες Σάββατο 14/3, έναν από τους κορυφαίους πνευματικούς της οδηγούς: ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπήρξε ο στοχαστής που συνόδευσε τη χώρα σε κάθε κρίσιμη στιγμή της ιστορίας της.
Είδε τις ιδέες του να πλησιάζουν, έστω και για λίγο, την πολιτική πράξη, γέμισε ελπίδα για το ευρωπαϊκό εγχείρημα, αλλά δεν κατάφερε να ζήσει την πλήρη υλοποίηση των οραμάτων του, ιδίως μπροστά στη διάσπαση της Δύσης ως ενιαίου πολιτικού χώρου.
Οι επικήδειοι και τα αφιερώματα για τον Γιούργκεν Χάμπερμας, που έφυγε σε ηλικία 96 ετών, αναδεικνύουν τόσο το κύρος του όσο και την επιρροή του στον δημόσιο λόγο και τον κοινωνικό διάλογο στη Γερμανία.
Το περιοδικό Der Spiegel μιλά για «το τέλος μιας σπουδαίας εποχής», επισημαίνοντας ότι αυτή η εποχή είχε, κατά κάποιον τρόπο, ήδη τελειώσει πριν από τον θάνατό του και ότι ο ίδιος στάθηκε για λίγο πάνω στα ερείπιά της.
Η Die Zeit τον χαρακτηρίζει «ενθουσιώδη διαφωτιστή ως το τέλος» και «θεμελιώδη ερευνητή μιας καλύτερης κοινωνίας», υπογραμμίζοντας πως δίδαξε τους Γερμανούς να σκέφτονται με όρους συμβιβασμού χωρίς να αποφεύγει τις συγκρούσεις. Τ
ο Tageschau του ARD τον θυμάται ως «αφοσιωμένο κοινωνικό κριτικό και ενεργό στοχαστή», ενώ η Bild τον βαφτίζει «Χάμπερμας, ο Μέγας», παρουσιάζοντάς τον ως τη «σοφή φωνή» και τον «πιο λαμπρό άνθρωπο της Γερμανίας».
Μαρξιστής και κοσμοπολίτης
Ο Χάμπερμας συνήθιζε να λέει ότι η ζωή των φιλοσόφων σπάνια είναι συναρπαστική.
Ωστόσο, η δική του ζωή υπήρξε γεμάτη από συναρπαστικά γεγονότα που άλλοτε τον ενέπνευσαν, άλλοτε τον ενθουσίασαν και άλλοτε τον απογοήτευσαν.
Η πορεία του αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό την ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, καθώς συμμετείχε ενεργά σε συζητήσεις που καθόρισαν τη χώρα.
Κατά την περίοδο των σπουδών του, παρακολουθούσε την ίδρυση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, την οποία αρχικά αμφισβητούσε έντονα.
Αν και έγινε μαρξιστής και συμπαθούσε τους φοιτητές του 1968, απέφευγε κάθε μορφή βίας που εμφανιζόταν στα κινήματα.
Το 1967, στη Φρανκφούρτη, άλλαξε γνώμη τελευταία στιγμή πριν φύγει από το πανεπιστήμιο, επέστρεψε στο αμφιθέατρο και προειδοποίησε τους φοιτητές για τον «επικείμενο αριστερό φασισμό», μόλις πριν εμφανιστεί η Φράξια του Κόκκινου Στρατού (RAF).
Το όραμα για τη «νέα Γερμανία»
Ο Χάμπερμας υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής ενός φιλελεύθερου κράτους και μιας κοινωνίας βασισμένης στο κράτος δικαίου και στον ανοικτό διάλογο.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και τη δεκαετία του 1990, είδε τις ιδέες του να προσεγγίζουν εντυπωσιακά την πολιτική πραγματικότητα.
Παρά την έκπληξη από την πτώση του ανατολικού μπλοκ και την επανένωση της Γερμανίας, τον ενθουσίαζε η προοπτική μιας νέας γερμανικής ταυτότητας, βασισμένη σε δημοκρατικές αρχές — έναν «συνταγματικό πατριωτισμό» χωρίς εθνικά σύμβολα ή ιστορική συνέχεια, περιοριζόμενη σε Σύνταγμα, νόμισμα και, ενίοτε, στην εθνική ομάδα ποδοσφαίρου.
Στα έργα του συχνά περιέγραφε τη γερμανική ιστορία ως παράδειγμα μιας χώρας που, μετά από φρικτά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, μπορεί να ξαναγεννηθεί, να μάθει από το παρελθόν της και να προχωρήσει σε ένα καλύτερο μέλλον.
Η Γερμανία εκείνη την εποχή ανακάλυπτε την Ευρώπη ως σύμβολο ολοκλήρωσης και ευκαιριών — πριν η ευρωπαϊκή γραφειοκρατία της σημερινής εποχής περιορίσει την πρωτοβουλία.
Το 1965, ως ανερχόμενος στοχαστής της Σχολής της Φρανκφούρτης, ταξίδεψε στις ΗΠΑ με την αίσθηση ενός «Ευρωπαίου επαρχιώτη».
Εκεί γνώρισε το «Αμερικανικό Όνειρο» και τον πραγματισμό των ΗΠΑ, που θεωρούσε οδηγό για τον δυτικό προσανατολισμό της Γερμανίας.
Για εκείνον, η μεγαλύτερη επιτυχία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας ήταν η «απελευθέρωση από αιώνες αυταρχισμού και υπακοής» και το άνοιγμα στη δυτική πολιτική κουλτούρα.
Η δύναμη της γλώσσας
Κεντρικό εργαλείο του οράματος του Χάμπερμας ήταν η γλώσσα. «Μας διαχωρίζει στη φύση», εξηγούσε, και το ανέπτυξε εκτενώς στη «Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης», έργο 1.200 σελίδων που τον καθιέρωσε διεθνώς.
Η γλώσσα ήταν «η ικανότητά μας ως είδος» και επαναλάμβανε: «Μιλάμε, άρα υπάρχουμε».
Γεννημένος με λαγώχειλο σε μια ναζιστική Γερμανία που δεν επιδείκνυε κατανόηση για τις αναπηρίες, υπεβλήθη σε δύο χειρουργικές επεμβάσεις.
Ο περιορισμός αυτός ενίσχυσε την εμμονή του στον γραπτό λόγο και στη συναινετική επικοινωνία, τα οποία υπήρξαν πάντοτε το πεδίο δράσης του.
Πίστευε στον διάλογο και την αντιπαράθεση ως μέσο για την «καλύτερη επιχειρηματολογία» χωρίς επιβολή.
Απαισιόδοξο τέλος
Παρά τη φήμη και την επιτυχία, ο Χάμπερμας δεν έφυγε ευχαριστημένος από τη ζωή.
Η απώλεια της κόρης του και της επί 70 χρόνια συζύγου του, καθώς και η φθίνουσα παγκόσμια πολιτική τάξη, τον οδήγησαν σε περιόδους απελπισίας.
Ο ιστορικός Φίλιπ Φελς περιγράφει ότι ο φιλόσοφος ένιωθε πως «χάνονται βήμα-βήμα όλα όσα πίστευε».
Στο τελευταίο άρθρο του τόνιζε ότι ο κόσμος έχει πλέον απομακρυνθεί από τον κοσμοπολιτισμό και την ενιαία Δύση.
Προειδοποιούσε για ένα μέλλον με «πολιτικά αυταρχικά, τεχνοκρατικά διοικούμενα, αλλά οικονομικά ελευθεριακά συστήματα», όπου οι διάδοχοι του Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσαν να ενισχύσουν μια κλειστή και βραχυπρόθεσμη λογική εξουσίας.
Παράλληλα, παρέμεινε ένθερμος ευρωπαϊστής, υποστηρίζοντας την ολοκλήρωση της ΕΕ και επικρίνοντας πολιτικές που υπονόμευαν τη συνεργασία, όπως η στάση της Άνγκελα Μέρκελ απέναντι στις γαλλικές προτάσεις και η λιτότητα στην Ελλάδα.
Όπως σημείωνε, η περαιτέρω ολοκλήρωση της ΕΕ ήταν πιο απαραίτητη από ποτέ, αλλά ταυτόχρονα πιο δύσκολη από ποτέ.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
