Ανθεκτικότητα μέσα στο σκοτάδι

Η έκταση της ανθρώπινης οδύνης σε περιόδους φυσικών καταστροφών και της πρόσφατης οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα είναι συγκλονιστική. Και δυστυχώς, ως λαός, δεν έχουμε στερηθεί τέτοιες δοκιμασίες. Σε τέτοιες στιγμές, είναι απολύτως φυσικό να αναζητούμε νόημα. Ως άνθρωποι, έχουμε μια βαθιά ανάγκη να πιστεύουμε ότι όσα συμβαίνουν – ακόμη και τα πιο επώδυνα – κάπως εξηγούνται. Μα πώς βρίσκεις νόημα σε κάτι τέτοιο;

Ίσως γιατί, έχουμε μάθει να ψάχνουμε απαντήσεις. Να θέλουμε να πιστεύουμε ότι ακόμη και ο πόνος έχει κάποιο σκοπό. Ότι, με κάποιον τρόπο, «όλα γίνονται για καλό».

Έτσι καταφεύγουμε σε γνώριμες φράσεις, όπως «κάθε εμπόδιο για καλό», «όταν η ζωή σου δίνει λεμόνια, φτιάξε λεμονάδα», «δες τη θετική πλευρά της ζωής». Φράσεις που λέγονται με καλή πρόθεση και προορίζονται να παρηγορήσουν. Αλλά αν είμαστε ειλικρινείς, δεν αγγίζουν πάντα την πραγματικότητα εκείνου που υποφέρει.

Η φράση «ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό» ακούγεται ωραία. Και πράγματι ισχύει. Όμως η ζωή είναι πολύ πιο σύνθετη. Το να λέμε σε έναν άνθρωπο που έχει χάσει το σπίτι του, τη δουλειά του ή ένα αγαπημένο του πρόσωπο να «δει τη θετική πλευρά», δεν είναι απλώς άστοχο – μπορεί να είναι και βαθιά προσβλητικό. Γιατί στην καρδιά της τραγωδίας δεν υπάρχει δύναμη. Υπάρχει απώλεια. Υπάρχουν εμπειρίες που δεν δυναμώνουν – πληγώνουν. Και αυτό αξίζει να το αναγνωρίσουμε, χωρίς να προσπαθούμε να το ωραιοποιήσουμε.

Στο βιβλίο της «Bright-Sided», η Barbara Ehrenreich περιγράφει την προσωπική της εμπειρία όταν διαγνώστηκε με καρκίνο. Αυτό που την συγκλόνισε περισσότερο δεν ήταν μόνο η διάγνωση, αλλά και η κοινωνική πίεση να αντιμετωπίσει την ασθένεια με χαμόγελο και με μια επιβεβλημένη αισιοδοξία. Όπως η ίδια γράφει, ένιωθε σαν να της ζητούσαν να αποδεχτεί τον θάνατό της με μια γλυκιά, σχεδόν παιδική αισιοδοξία. Και η αντίδρασή της αναδεικνύει μια σημαντική αλήθεια: η απαίτηση να βρίσκουμε το θετικό μέσα στον πόνο, μπορεί να ακυρώνει την ίδια την εμπειρία του.

Αν οι δύσκολες εμπειρίες μας έκαναν αυτόματα πιο δυνατούς, τότε όλοι θα ήμασταν άτρωτοι. Στην πραγματικότητα, το ψυχολογικό αποτύπωμα του τραύματος μπορεί να είναι βαθύ. Σύμφωνα με δεδομένα από το World Mental Health Survey Consortium, περισσότερο από το 70% των ανθρώπων θα βιώσει κάποια στιγμή στη ζωή του ένα σοβαρό ή απειλητικό για τη ζωή τραυματικό γεγονός.

Τα καλά νέα, όμως, είναι ότι αυτή δεν είναι όλη η εικόνα.

Η ψυχολογική έρευνα μας δείχνει κάτι που συχνά ξεχνάμε: οι άνθρωποι είναι πολύ πιο ανθεκτικοί απ’ όσο νομίζουμε. Αν και περισσότερο από το 70% των ανθρώπων θα βιώσει κάποια στιγμή ένα σοβαρό τραυματικό γεγονός, μόνο περίπου το 20% των ανθρώπων αυτών θα αναπτύξει μακροχρόνια ψυχολογικά προβλήματα όπως η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD).

Αυτό δεν μειώνει τη σοβαρότητα του τραύματος. Ούτε σημαίνει ότι «όλα περνάνε εύκολα». Σημαίνει όμως ότι, ακόμη και μέσα στο χάος, πολλοί άνθρωποι βρίσκουν τρόπους να σταθούν ξανά στα πόδια τους.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι έως και το 80% των επιζώντων αναφέρουν ότι, με κάποιον τρόπο, εξελίχθηκαν μέσα από την εμπειρία τους. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως μετατραυματική ανάπτυξη (post-traumatic growth). Μπορεί να εκφραστεί μέσα από την επαναξιολόγηση των σχέσεων, την εμβάθυνση της πνευματικότητας ή την ανακάλυψη μιας νέας φιλοσοφίας ζωής.

Έχω συναντήσει ανθρώπους που, μέσα από την απώλεια, βρήκαν έναν νέο δρόμο. Άλλοι επέστρεψαν στις σπουδές τους. Άλλοι άλλαξαν καριέρα. Κάποιοι αφιέρωσαν τη ζωή τους στο να βοηθούν άλλους που έχουν περάσει παρόμοιες δυσκολίες. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί επαγγελματίες στον χώρο της ψυχικής υγείας οδηγήθηκαν εκεί μέσα από προσωπικές εμπειρίες πόνου.

Γιατί το τραύμα δεν είναι απαραίτητα το τέλος της ιστορίας.

Το αν υπάρχει τελικά κάποιο βαθύτερο νόημα στον πόνο είναι ένα ερώτημα που η ψυχολογία δεν μπορεί να απαντήσει οριστικά. Για τους περισσότερο θρησκευόμενους, όμως, ευτυχώς μπορούν να λάβουν τις απαντήσεις τους από ανθρώπους που βρίσκονται κοντά στο Θεό – κι αυτό είναι πολύ παρήγορο.

Αυτό που σίγουρα γνωρίζουμε, είναι ότι η ανθεκτικότητα και η ανάπτυξη είναι πραγματικές – ακόμη και μέσα στις πιο σκοτεινές συνθήκες. Και παρόλο που τίποτα από αυτά δεν μικραίνει την τραγωδία, μπορεί να προσφέρει κάτι πολύτιμο:

Μια μικρή, αλλά αληθινή αίσθηση ελπίδας μέσα σε έναν κόσμο που, κάποιες φορές, όχι μόνο είναι δύσκολο να βρούμε το νόημα, αλλά μοιάζει και να μην βγάζει και κανένα νόημα απολύτως.

Ιουλία Καζάνα-McCarthy

Δρ. Κοινωνιολογίας (University of Surrey, UK)

MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)

Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)

Solution Focused Θεραπεύτρια (BRIEF)

https://drjuliatherapy.co.uk/home-el