Οι ρήξεις εμπιστοσύνης δεν αφορούν μόνο τις ερωτικές σχέσεις. Εμφανίζονται σε κάθε είδους ανθρώπινη σύνδεση, και ίσως από τις πιο δύσκολες και επώδυνες μορφές τους είναι εκείνες που συμβαίνουν μέσα στην οικογένεια. Ένα από τα πιο δύσκολα πεδία όπου δοκιμάζεται η εμπιστοσύνη είναι η εφηβεία. Οι γονείς καλούνται να συνεχίσουν να εμπιστεύονται τα παιδιά τους, την ίδια στιγμή που τα ίδια τα παιδιά δεν έχουν ακόμη την ωριμότητα, τη συναισθηματική ρύθμιση ή την εμπειρία για να παίρνουν πάντα τις καλύτερες αποφάσεις.
Η εφηβεία είναι από τη φύση της μια περίοδος πειραματισμού, αμφισβήτησης και αναζήτησης ταυτότητας. Οι έφηβοι θα κάνουν λάθη. Θα δοκιμάσουν όρια. Θα επηρεαστούν από την παρέα. Και πολύ συχνά, αντί να μιλήσουν ανοιχτά, θα επιλέξουν να κρύψουν πράγματα, να πουν μισές αλήθειες ή να πουν ψέματα. Εκεί ακριβώς γεννιέται η αγωνία των γονιών: «Πώς να σε εμπιστευτώ, όταν δεν μου λες την αλήθεια;».
Όμως εδώ χρειάζεται μια πολύ σημαντική μετατόπιση στη σκέψη μας. Όταν ένα παιδί λέει ψέματα, ή τουλάχιστον δεν λέει όλη την αλήθεια, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι ανειλικρινές, χειριστικό ή «κακό». Πολύ συχνά σημαίνει ότι δεν νιώθει ασφαλές να πει την αλήθεια.
Θυμάμαι έναν έφηβο με τον οποίο είχα δουλέψει, που έλεγε ψέματα στους γονείς του σχεδόν συστηματικά. Άλλοτε για μικρά, ασήμαντα πράγματα, άλλοτε για πιο σοβαρά. Οι γονείς του είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «το παιδί μας είναι επαγγελματίας ψεύτης». Όμως η ιστορία πίσω από αυτή τη συμπεριφορά αποκάλυπτε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Μια μέρα, ο έφηβος αυτός έβλεπε μια ταινία με τον πατέρα του και τα αδέλφια του. Σε κάποια σκηνή, στους πρωταγωνιστές προσφέρονταν ναρκωτικά. Όταν τελείωσε η ταινία, ο πατέρας ρώτησε: «Εσείς τι θα κάνατε αν σας προσέφεραν ναρκωτικά;» Τα παιδιά απάντησαν ότι θα έλεγαν όχι. Ο πατέρας τότε πρόσθεσε: «Αν ποτέ σας συμβεί κάτι τέτοιο, θέλω να έρθετε να μου το πείτε».
Λίγο καιρό αργότερα, για πρώτη φορά στη ζωή του, στον συγκεκριμένο έφηβο προσφέρθηκε μαριχουάνα. Εκείνος αρνήθηκε. Γυρίζοντας στο σπίτι, σκέφτηκε ότι έκανε το σωστό και αποφάσισε να το μοιραστεί με τον πατέρα του. Και του είπε: «Σήμερα μου πρόσφεραν μαριχουάνα, αλλά είπα όχι».
Η αντίδραση του πατέρα ήταν βίαιη (αλλοπρόσαλλη, αν με ρωτάς). Θύμωσε ανεξέλεγκτα και τον χτύπησε, όχι επειδή έκανε χρήση, αλλά επειδή «συναναστρέφεται κακά παιδιά». Εκείνη τη στιγμή, ο έφηβος έμαθε ένα πολύ σκληρό μάθημα: ότι η ειλικρίνειά του δεν τον προστατεύει. Ότι δεν μπορεί να προβλέψει τη διάθεση ή την αντίδραση του πατέρα του. Ότι το να λέει την αλήθεια μπορεί να τον θέσει σε πραγματικό κίνδυνο.
Από εκείνη τη μέρα και μετά, κάθε φορά που ο πατέρας τον ρωτούσε «πώς ήταν η μέρα σου;», η απάντηση ήταν πάντα η ίδια: «Όλα καλά, τίποτα το ιδιαίτερο». Όχι γιατί δεν συνέβαινε τίποτα, αλλά γιατί είχε μάθει ότι η αλήθεια δεν εγγυάται ασφάλεια.
Και εδώ βρίσκεται το πιο κρίσιμο σημείο για κάθε γονέα. Αν το παιδί σου λέει ψέματα, πριν το χαρακτηρίσεις, στάσου και αναρωτήσου: νιώθει ασφαλές μαζί μου; Μπορεί να μου μιλήσει χωρίς να φοβάται ξεσπάσματα, τιμωρία, εξευτελισμό ή βία; Ή έχει μάθει ότι ό,τι κι αν κάνει, θα κατηγορηθεί και θα φάει και ξύλο κι από πάνω;
Τα παιδιά θα κάνουν λάθη. Αυτό είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ανάπτυξής τους. Η εμπιστοσύνη, όμως, δεν χτίζεται με φόβο. Χτίζεται με σταθερότητα, προβλεψιμότητα και συναισθηματική ασφάλεια. Όταν ένας γονιός μπορεί να αντέξει την αλήθεια χωρίς να επιτεθεί, το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να μιλήσει.
Ως γονιός χρειάζεται να κατανοήσεις ότι την ειλικρίνεια του παιδιού σου δεν την απαιτείς, αλλά την κερδίζεις. Και την κερδίζεις μόνο όταν έχεις δημιουργήσει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο η αλήθεια δεν τιμωρείται, αλλά προστατεύεται. Όταν το παιδί γνωρίζει πως η ειλικρίνεια δεν θα το εκθέσει σε φόβο, βία ή ταπείνωση, αλλά θα συναντήσει κατανόηση και ασφάλεια. Και αυτή η ευθύνη, όσο δύσκολο κι αν είναι να το αποδεχτούμε, ξεκινά πάντα από τον ενήλικα.
Ιουλία Καζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (University of Surrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
Solution Focused Θεραπεύτρια (BRIEF)
