Με αφορμή το τραγικό περιστατικό του θανάτου και της εγκατάλειψης της Μυρτούς από την Κεφαλονιά, σήμερα θα μιλήσουμε για το victim blaming. Γιατί το λοιδώρημα που υπέστη αυτό το παιδί και η οικογένειά της είναι ένας πειρασμός στον οποίο όλοι, λιγότερο ή περισσότερο, έχουμε πέσει.
Τώρα όποιος έχει επιβιώσει από σεξουαλική επίθεση ή οποιαδήποτε άλλη μορφή αδικίαςξέρει πόσο βαθιά πληγώνει το victim-blaming– η τάση να κατηγορούμε το ίδιο το θύμα. Συχνά οι επιζώντες ερωτώνται τι φορούσαν, τι έκαναν για να «προκαλέσουν» τον δράστη ή γιατί δεν αντέδρασαν. Και παρά την άνθηση του κινήματος #MeToo, η λογική αυτή παραμένει βαθιά ριζωμένη στην κοινωνία μας.
Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η τάση δεν είναι πάντα προϊόν κακίας ή άγνοιας. Στην πραγματικότητα, μπορεί να μην είναι καν συνειδητή. Μερικές φορές, η κατηγορία του θύματος προκύπτει από μία σχεδόν «ενστικτώδη» ανάγκη του μυαλού μας να βλέπει τον κόσμο ως δίκαιο και ασφαλές μέρος. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι οι καλές πράξεις ανταμείβονται, οι κακές τιμωρούνται και εμείς, ως «καλοί άνθρωποι» που είμαστε, είμαστε προστατευμένοι.
Όταν όμως κάποιος σαν κι εμάς πέφτει θύμα βίας ή ατυχήματος, αυτή η πεποίθηση κλονίζεται. Αν συνέβη σε εκείνον, ίσως θα μπορούσε να συμβεί και σε μένα. Και αυτό είναι μια σκέψη που μας φοβίζει περισσότερο απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε.
Έτσι, για να νιώσουμε ξανά ασφαλείς, το μυαλό μας ψάχνει τρόπους να απομακρυνθεί από το θύμα. Αναρωτιόμαστε αν έκανε κάτι λάθος, αν θα μπορούσε να είχε αποφύγει την κατάσταση, αν – με κάποιον τρόπο – «το προκάλεσε». Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργούμε μια απόσταση: αν ήταν δικό του λάθος, τότε εγώ είμαι ασφαλής.
Μου συνέβη πρόσφατα με τον γείτονά μου, όταν έγινε διάρρηξη στο σπίτι του. Η πρώτη μου σκέψη ήταν σχεδόν αυτόματη: «Μάλλον κάτι έκανε για να συμβεί. Ίσως δεν έκλεισε καλά την πόρτα, ίσως δεν πρόσεξε αρκετά, ίσως είχε εχθρούς…»Και, όσο άβολο κι αν είναι να το παραδεχτώ, ομολογώ ότι με παρηγορούσε ελαφρά αυτή η σκέψη.Γιατί όσο περισσότερο έπειθα τον εαυτό μου ότι η ευθύνη ήταν του γείτονά μου, τόσο λιγότερο απειλητική φαινόταν η ιδέα ότι κάτι παρόμοιο θα μπορούσε να συμβεί και σε μένα.
Και αντί να θυμηθώ τα δικά μου χάλια, όταν έπεσα θύμα ηλεκτρονικής απάτης δύο φορές μέσα σε λίγους μήνες όταν μετακόμισα στην Αγγλία, χάνοντας (προσωρινά ευτυχώς!) όλες τις μικρές μου τότε οικονομίες,και την τραπεζικό υπάλληλο που άφησε να εννοηθεί ότι «προφανώς κάτι έκανα λάθος»,κατηγόρησα (έμμεσα κι εγώ) τον γείτονά μου. Τότε ένιωσα ξεκάθαρα πόσο άδικο είναι να κατηγορείσαι τη στιγμή που είσαι ήδη θύμα. Κι όμως, χωρίς να το συνειδητοποιήσω, έκανα ακριβώς το ίδιο σε κάποιον άλλον.
Αυτό δείχνει κάτι σημαντικό: το victim-blaming δεν είναι πάντα κακόβουλο. Μπορεί να συμβεί στον καθένα μας γιατί λειτουργεί σαν μηχανισμός αυτοπροστασίας. Το πρόβλημα όμως είναι ότι, για να διατηρήσουμε τη δική μας ψευδαίσθηση ασφάλειας και δικαιοσύνης, θυσιάζουμε την εμπειρία και την αξιοπρέπεια του άλλου. Υποβαθμίζουμε την πράξη του δράστη και, ταυτόχρονα, κάνουμε πιο δύσκολο για τα θύματα να μιλήσουν ανοιχτά.
Τα καλά νέα είναι ότι δεν είμαστε καταδικασμένοι να λειτουργούμε έτσι. Υπάρχει ένα ισχυρό αντίδοτο που λέγεταιενσυναίσθηση.Αν σταματήσουμε για λίγο και αναρωτηθούμε «Τι θα ένιωθα εγώ αν ήμουν στη θέση του;», κάτι αλλάζει. Η ανάγκη να κατηγορήσουμε υποχωρεί και δίνει τη θέση της στην κατανόηση.
Γιατί στην καθημερινότητα, η κατηγορία του θύματος συχνά εμφανίζεται με πιο «ήπιες» μορφές. Σκέψεις όπως «θα μπορούσε να είναι πιο προσεκτικός» ή «κάτι θα έκανε κι αυτός» μπορεί να φαίνονται αθώες, αλλά στην ουσία κάνουν το ίδιο: μειώνουν τη φωνή του θύματος και ενισχύουν τη σιωπή.Και αξίζει να το πούμε ξεκάθαρα: η ευθύνη είναι πάντα στον δράστη, όχι στο θύμα. Οι άνθρωποι που βλάπτουν άλλους είναι υπεύθυνοι για τις πράξεις τους – χωρίς αστερίσκους.
Την επόμενη φορά που θα σκεφτούμε «να ψοφήσει του γείτονα η κατσίκα» ή «μήπως το θύμα δεν καθόταν καλά;», ας κάνουμε μια παύση. Ας αναρωτηθούμεπώς θα νιώθαμε εμείς στη θέση του. Γιατί είμαστε πολύ γρήγοροιστην κατηγορία και την ανθρωποφαγία.Ίσως ήρθε η στιγμή να γίνουμε λίγο πιο αργοί – και λίγο πιο ανθρώπινοι. Γιατί μόνο έτσι μπορούμε να χτίσουμε έναν κόσμο πιο δίκαιο, όπου η κατανόηση προηγείται της κριτικής.
Ακούστε το σχετικό ηχητικό:
ΙουλίαΚαζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (UniversityofSurrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
SolutionFocusedΘεραπεύτρια (BRIEF)
