Πριν λίγες μέρες έπιασα τον εαυτό μου να χαζεύει παλιά βίντεο στο YouTube, να ακούει μουσική που είχα χρόνια να βάλω και να νιώθει εκείνο το περίεργο συναίσθημα που δύσκολα περιγράφεται. Κάτι ανάμεσα σε ζεστασιά και απώλεια.
Άνθρωποι της γενιάς μου μάλλον θα με νιώσουν όταν πω ότι μπορούμε να βλέπουμε τους Απαράδεκτους για εκατοστή φορά και να γελάμε σαν να είναι η πρώτη. Ή να ακούμε τους Metallica να τραγουδούν το «Δε χωράς πουθενά», και να επιστρέφουμε για λίγο σε μια ολόκληρη εποχή της ζωής μας. Ήταν μια μικρή υπενθύμιση της νιότης μου. Και παρόλο που σίγουρα δε θα ήθελα να επιστρέψω σε εκείνο το στάδιο της ζωής μου, ήταν μια αίσθηση του ποια ήμουν τότε. Της ενέργειας, της αθωότητας, της λαχτάρας εκείνης της ηλικίας.
Και μάλλον δεν είμαι η μόνη.
Η αλήθεια είναι πως η νοσταλγία βρίσκεται παντού γύρω μας τελευταία. Οι παλιές φωτογραφικές μηχανές επιστρέφουν στη μόδα. Σειρές, μουσικές, και ένας διάκοσμος γεμάτος αισθητική άλλων δεκαετιών κυριαρχούν ξανά στις πλατφόρμες. Αντικείμενα που κάποτε θεωρούνταν ξεπερασμένα επιστρέφουν σχεδόν σαν σύμβολα μιας εποχής που φαντάζει πιο απλή, πιο αθώα, πιο ανθρώπινη.
Αλλά γιατί συμβαίνει αυτό τώρα;
Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι στρεφόμαστε περισσότερο στο παρελθόν όταν δυσκολευόμαστε στο παρόν. Σε έρευνες που δημοσιεύτηκαν στο Journal of Personality and Social Psychology, οι πιο συχνοί λόγοι που οδηγούσαν τους ανθρώπους στη νοσταλγία ήταν η μοναξιά, το άγχος και η συναισθηματική αποσύνδεση. Σε άλλη μελέτη, φοιτητές που εκτέθηκαν σε αρνητικές ειδήσεις εμφάνισαν πολύ μεγαλύτερη τάση να αναπολούν το παρελθόν σε σχέση με όσους εκτέθηκαν σε πιο ουδέτερο περιεχόμενο.
Και ίσως αυτό να είναι απολύτως ανθρώπινο.
Όταν το παρόν μοιάζει κουραστικό, αβέβαιο ή ψυχρό, το μυαλό μας αναζητά μέρη όπου κάποτε ένιωσε ασφάλεια. Η νοσταλγία λειτουργεί σχεδόν σαν ψυχολογικό καταφύγιο. Σαν μια μικρή επιστροφή σε εποχές που, τουλάχιστον μέσα στη μνήμη μας, μοιάζουν πιο φωτεινές και πιο γνώριμες.
Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα: η νοσταλγία δεν θυμάται ποτέ ολόκληρη την αλήθεια. Θυμάται τα γέλια αλλά όχι πάντα τις ανασφάλειες. Τις παρέες αλλά όχι τις μοναξιές. Η μνήμη έχει έναν παράξενο τρόπο να μαλακώνει τις γωνίες του παρελθόντος. Η νοσταλγία λέει συχνά μισές αλήθειες.
Και ίσως αυτό να είναι καλό – μέχρι ενός σημείου. Γιατί οι έρευνες δείχνουν ότι όταν οι άνθρωποι ανακαλούν θετικές αναμνήσεις, συχνά νιώθουν περισσότερη συναισθηματική ζεστασιά, περισσότερη σύνδεση με τους άλλους και μια βαθύτερη αίσθηση νοήματος.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η νοσταλγία παύει να είναι μια επίσκεψη και γίνεται μόνιμη κατοικία.
Γιατί τότε, σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίζουμε να αντιμετωπίζουμε το μέλλον σαν κάτι φτωχότερο από ό,τι ήδη ζήσαμε στο παρελθόν. Κι εκεί είναι που η νοσταλγία γίνεται επικίνδυνη. Γιατί η νοσταλγία κοιτάζει πίσω. Ενώ η ελπίδα κοιτάζει μπροστά.
Και η ελπίδα, σύμφωνα με την ψυχολογία, δεν είναι απλώς μια όμορφη ιδέα ή μια παθητική αισιοδοξία. Η έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι που διατηρούν ελπίδα είναι πιο πιθανό να αναλάβουν δράση, να επιμείνουν στις δυσκολίες και να συνεχίσουν να επενδύουν στη ζωή τους και στους άλλους ανθρώπους.
Αυτό φάνηκε ακόμη και μέσα στην πανδημία. Σε μια μελέτη κατά τη διάρκεια της καραντίνας, οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες: η πρώτη θυμόταν όμορφες στιγμές από το παρελθόν, η δεύτερη εστίαζε στην ευγνωμοσύνη για πράγματα που είχε στο παρόν και η τρίτη φανταζόταν πώς θα ήταν η ζωή όταν όλο αυτό θα τελείωνε. Εκείνοι που στράφηκαν προς το μέλλον και την ευγνωμοσύνη εμφάνισαν μεγαλύτερη συναισθηματική ενίσχυση από όσους βασίστηκαν αποκλειστικά στη νοσταλγία.
Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο σημείο. Ότι δεν χρειάζεται να δραπετεύουμε συνεχώς στο παρελθόν για να αντέξουμε το παρόν. Μπορούμε να αγαπάμε τις αναμνήσεις μας χωρίς να ζούμε μέσα τους.
Γιατί όσο παρηγορητικό κι αν είναι κάποιες φορές να επιστρέφω νοητά σε εκείνες τις εποχές, δεν είναι ένα μέρος όπου μπορώ να μείνω για πάντα.
Ούτε, τελικά, ένα μέρος όπου θέλω να μείνω.
Και ίσως η πιο υγιής μορφή νοσταλγίας να μην είναι να πιστεύεις ότι τα καλύτερα πέρασαν, αλλά να θυμάσαι ότι κάποτε ένιωσες ζωντανός — και να συνεχίζεις να πιστεύεις ότι μπορείς να το ξανανιώσεις.
Το καλύτερο μπορεί να μην βρίσκεται πίσω μας. Ίσως να βρίσκεται ακόμη μπροστά μας.
Ακούστε το σχετικό ηχητικό:
Ιουλία Καζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (UniversityofSurrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
SolutionFocusedΘεραπεύτρια (BRIEF)
