Φαντάσου να μπαίνεις σε έναν χώρο και, πριν καν μιλήσεις, οι άνθρωποι να έχουν ήδη αποφασίσει ποιος είσαι. Να σου αποδίδουν προθέσεις που δεν έχεις εκφράσει, σκέψεις που δεν έκανες ποτέ, κίνητρα που δεν σου ανήκουν. Να σου απευθύνονται όχι με βάση αυτό που δείχνεις ή λες, αλλά με βάση μια ιστορία που έχουν ήδη πλάσει στο μυαλό τους.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει όταν η προβολή παίρνει τη θέση της πραγματικής επαφής.
Πράγματι, υπάρχουν στιγμές που οι άνθρωποι πιστεύουν ότι μας γνωρίζουν. Ότι ξέρουν ποιοι είμαστε, τι σκεφτόμαστε, ποιες είναι οι προθέσεις, και οι επιθυμίες μας. Κάνουν υποθέσεις που μας επιβάλλουν να αποδεχτούμε και να τις ενσωματώσουμε στην εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.
Σε λογικό επίπεδο, αυτό φαίνεται εύκολο να το απορρίψει κανείς. Να πει «δεν με αφορά» ή «εγώ ξέρω ποιος είμαι». Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Όταν αυτές οι προβολές επαναλαμβάνονται, όταν προέρχονται από πολλούς ανθρώπους ή από κοινωνικά πλαίσια και συστήματα με εξουσία και κύρος, το βάρος τους συσσωρεύεται. Και με τον χρόνο, μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβαρυντικό για την ψυχική μας υγεία.
Το βλέπουμε καθημερινά στον τρόπο που μιλάμε για «τους άλλους», για ομάδες ανθρώπων, για διαφορετικές ταυτότητες, εθνικότητες ή κοινωνικές θέσεις. Και το έχουμε δει να οδηγεί σε ακραία βία, όταν οι υποθέσεις μετατρέπονται σε απόλυτες βεβαιότητες.
Η προβολή δεν είναι απλώς μια προσωπική παρεξήγηση. Είναι ένας βαθύς ψυχολογικός μηχανισμός με σοβαρές κοινωνικές συνέπειες. Το είδαμε με τον πιο σκληρό τρόπο σε κοινωνικά συμφραζόμενα, όπως όσα συνέβησαν στις ΗΠΑ και τη δολοφονία ανθρώπων στη Μινεάπολη. Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι «ξέρουν» τις προθέσεις κάποιου χωρίς να τις έχουν επαληθεύσει, όταν λειτουργούν μέσα σε απόλυτες βεβαιότητες, τότε η βία δεν αργεί να εμφανιστεί.
Όταν κάποιος πιστεύει ότι «ξέρει» τις προθέσεις του άλλου χωρίς να τον έχει ακούσει, χωρίς να έχει ελέγξει τις πληροφορίες του, τότε παύει να βλέπει άνθρωπο και βλέπει αφήγημα. Ένα αφήγημα φορτισμένο με φόβο, στερεότυπα και προκαταλήψεις. Από εκεί και πέρα, η απόσταση μέχρι την επιθετικότητα μικραίνει επικίνδυνα.
Οι υποθέσεις που δεν ελέγχονται γεννούν φόβο. Ο φόβος γεννά θυμό. Και ο θυμός, όταν δεν φιλτραριστεί από ενσυναίσθηση και αυτοκριτική, μπορεί να οδηγήσει σε βία – λεκτική, ψυχολογική, ακόμη και σωματική. Η ιστορία, αλλά και η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα, μας έχουν δείξει επανειλημμένα πού μπορεί να οδηγήσει αυτή η αλυσίδα.
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της προβολής είναι η βεβαιότητα. Το «είμαι σίγουρος ότι έτσι είναι». Όμως η αλήθεια είναι ότι σπάνια γνωρίζουμε ολόκληρη την ιστορία ενός ανθρώπου. Πολύ συχνά, αυτό που πιστεύουμε ότι βλέπουμε στον άλλον δεν είναι εκείνος, αλλά οι δικοί μας φόβοι, οι εμπειρίες μας, οι προκαταλήψεις μας ή τα τραύματά μας. Έχεις ακούσει ποτέ τη ρύση «βλέπουμε τον κόσμο όχι όπως είναι, αλλά όπως είμαστε εμείς;»
Όταν κάνουμε υποθέσεις για ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε και δεν έχουμε επαληθεύσει, τους προκαλούμε πραγματική ζημιά. Τους οδηγούμε στο να αμφισβητούν τον εαυτό τους, να νιώθουν ανασφάλεια, να ζουν σε μια μόνιμη άμυνα απέναντι σε αφηγήματα που δεν τους ανήκουν.
Η προβολή, είτε πρόκειται για προϊόν κακίας είτε όχι, ραγίζει τη σύνδεση, διαλύει τον διάλογο και υπονομεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ίσως, λοιπόν, το πιο ώριμο και υπεύθυνο βήμα που μπορούμε να κάνουμε – ως άτομα αλλά και ως κοινωνία – είναι να μάθουμε να σταματάμε. Να δημιουργούμε έναν μικρό εσωτερικό χώρο πριν καταλήξουμε σε συμπεράσματα. Να ρωτάμε, αντί να υποθέτουμε. Να ακούμε, αντί να ερμηνεύουμε βιαστικά.
Και να τολμάμε να αναρωτιόμαστε:κι αν κάνω λάθος;κι αν αυτό που πιστεύω για τον άλλον λέει περισσότερα για εμένα παρά για εκείνον;
Η επίγνωση της προβολής δεν προστατεύει μόνο τις προσωπικές μας σχέσεις. Προστατεύει τον κοινωνικό ιστό. Και, σε ορισμένες περιπτώσεις, προστατεύει και την ίδια τη ζωή.
Ακούστε το σχετικό ηχητικό:
Ιουλία Καζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (UniversityofSurrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
SolutionFocused Θεραπεύτρια (BRIEF)
