Οι περισσότεροι από εμάς θεωρούμε τις αναμνήσεις μας αρκετά αξιόπιστες. Όταν θυμόμαστε κάτι από το παρελθόν, συνήθως το αντιμετωπίζουμε σαν μια πιστή καταγραφή αυτού που πραγματικά συνέβη. Σαν να έχουμε μέσα στο μυαλό μας μια μικρή «βιντεοθήκη» στιγμών από τη ζωή μας, στην οποία μπορούμε να επιστρέψουμε όποτε θέλουμε.
Η επιστημονική έρευνα, όμως, δείχνει ότι η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί ακριβώς έτσι.Στην πραγματικότητα, η μνήμη είναι πολύ πιο «ευέλικτη» – και πολύ λιγότερο ακριβής – απ’ όσο συχνά πιστεύουμε. Αντί να αποθηκεύει τα γεγονότα με απόλυτη ακρίβεια, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να ανασυνθέτει το παρελθόν κάθε φορά που το θυμόμαστε.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα αυτής της διαδικασίας είναι το φαινόμενο των λεγόμενων «ψευδών αναμνήσεων».Πολλές από τις σημαντικές μελέτες γύρω από το θέμα προέρχονται από την ψυχολόγο ElizabethLoftus, η οποία διερεύνησε πώς οι άνθρωποι μπορούν να θυμούνται γεγονότα που στην πραγματικότητα δεν συνέβησαν ποτέ.Σε μια χαρακτηριστική έρευνα, οι συμμετέχοντες καλούνταν να περιγράψουν γεγονότα από την παιδική τους ηλικία. Για να γίνει αυτό, οι ερευνητές ζητούσαν πρώτα από τους γονείς τους να αναφέρουν μερικά πραγματικά περιστατικάκαι, χωρίς να το ξέρουν οι συμμετέχοντες, πρόσθεταν ένα γεγονός που δεν είχε συμβεί ποτέ.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.Ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων άρχισε να πιστεύει ότι το ψευδές γεγονός είχε όντως συμβείκαι μπορούσαν να το περιγράψουν με λεπτομέρειες, σαν να αποτελούσε μέρος της προσωπικής τους ιστορίας. Σύμφωνα με ανασκοπήσεις της σχετικής βιβλιογραφίας, το ποσοστό των ανθρώπων που αναπτύσσουν τέτοιες ψευδείς αναμνήσεις κυμαίνεται από 0 έως 70%, με μέσο όρο περίπου 30%.
Φυσικά, στις μελέτες αυτές η παρέμβαση είναι σκόπιμη. Στην καθημερινή ζωή, όμως, η μνήμη μπορεί να επηρεαστεί πολύ πιο φυσικά. Ένα καλό παράδειγμα είναι το «φαινόμενο συμμόρφωσης της μνήμης» (memoryconformityeffect). Σε μελέτες, δύο άτομα παρακολούθησαν σε βίντεο διαφορετικές εκδοχές του ίδιου περιστατικού. Η βασική ιστορία ήταν ίδια, αλλά κάθε βίντεο περιείχε διαφορετικές λεπτομέρειες. Μετά την προβολή, οι συμμετέχοντες συζήτησαν το περιστατικό μεταξύ τους. Και τότε άρχισαν να θυμούνται πράγματα που δεν είδαν οι ίδιοι, αλλά άκουσαν από τον άλλο. Με άλλα λόγια, οι αναμνήσεις μας μπορούν εύκολα να αλλάξουν μέσα από απλές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι η μνήμη μας είναι αναξιόπιστη ή ότι λέμε ψέματα. Απλώς δείχνουν ότι η μνήμη δεν είναι μια ακριβής καταγραφή της πραγματικότητας, αλλά μάλλον μια συλλογή ιστοριών που ανασυνθέτουμε κάθε φορά που τις θυμόμαστε, επηρεασμένοι από νέες πληροφορίες ή από τον τρόπο που βλέπουμε σήμερα τον κόσμο.
Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτές οι αλλαγές είναι μικρές και ασήμαντες: ίσως θυμόμαστε λάθος το χρώμα ενός ρούχου ή ποιος είπε πρώτος μια ατάκα. Λεπτομέρειες, δηλαδή, που σπάνια αλλάζουν την ουσία της ιστορίας.
Τέτοιες μικρές «αστοχίες» της μνήμης συμβαίνουν σε όλους μας. Στο σπίτι μας, για παράδειγμα, υπάρχει μια μικρή διαφωνία που δεν φαίνεται να λύνεται ποτέ.Όταν γνώρισα τον άντρα μου στο πρώτο μας ραντεβού, εγώ είμαι απολύτως βέβαιη ότι φορούσα ένα μπλε πουά φόρεμα. Το θυμάμαι καθαρά – ή τουλάχιστον έτσι πιστεύω. Εκείνος όμως επιμένει ότι φορούσα ένα κίτρινο φόρεμα.
Ποιος έχει δίκιο; Ειλικρινά, δεν ξέρω.Αυτό που ευτυχώς δεν αλλάζει τίποτα από το σημαντικό κομμάτι της ανάμνησης είναι ότι εκείνο το πρώτο ραντεβού οδήγησε τελικά σε μια κοινή ζωή.
Και αν θέλουμε να το πάμε ένα βήμα παρακάτω, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι πάντα υπάρχει τρόπος και χρόνος να ξαναγράψουμε το παρελθόν μας – όχι για να πιστέψουμε πως όλα ήταν τέλεια, αλλά για να μην θλιβόμαστε. Με μια διαφορετική ανάγνωση κάποιων καταστάσεων που βιώσαμε στο παρελθόν, ίσως μπορέσουμε να πορευτούμε στο παρόν και το μέλλον με μια πιο φωτεινή οπτική. Και όσο για φόρεμα; Εγώ εξακολουθώ να πιστεύω πως ήταν μπλε… ή μήπως ήταν τελικά κίτρινο;»
Ακούστε το σχετικό ηχητικό:
ΙουλίαΚαζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (UniversityofSurrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
SolutionFocused Θεραπεύτρια (BRIEF)
