Μία από τις πιο παλιές και γοητευτικές ιδέες στην ψυχολογία είναι ότι μέσα μας υπάρχει ένα «άλλο» κομμάτι, ένα ασυνείδητο μυαλό που, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, επηρεάζει τις αποφάσεις μας, τις σχέσεις μας, ακόμη και τα λάθη που επαναλαμβάνουμε.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, αυτό το «άλλο» μυαλό στην πραγματικότητα κινεί τα νήματα – μας οδηγεί να σαμποτάρουμε τον εαυτό μας, να κάνουμε επιλογές που δεν μας ωφελούν ή να έλκουμε ανθρώπους που δεν μας κάνουν καλό. Πιο ρομαντικά, λέγεται ότι μέσα από τα όνειρα το αυνείδητο προσπαθεί να μας στείλει μηνύματα ή προειδοποιήσεις.
Αλλά πόσο αληθινή είναι τελικά αυτή η ιδέα;
Για να απαντήσουμε, χρειάζεται πρώτα να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε όταν λέμε «ασυνείδητο».
Η πιο κλασική εκδοχή ανήκει στον Sigmund Freud. Σύμφωνα με τη θεωρία του, μέσα μας συγκρούονται τρεις δυνάμεις: το ένστικτο και οι πρωτόγονες επιθυμίες (id) που ζητούν άμεση ικανοποίηση, το υπερεγώ (superego), που βάζει όρια και ηθικούς κανόνες, και – κάπου στη μέση – το εγώ (ego), που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στα δύο.
Αυτές οι συγκρούσεις, έλεγε ο Freud, συμβαίνουν συνεχώς, εκατοντάδες φορές την ημέρα – αλλά δεν τις αντιλαμβανόμαστε, γιατί λαμβάνουν χώρα στο ασυνείδητο. Σε ένα κομμάτι του νου στο οποίο δεν έχουμε πρόσβαση.
Αυτή η ιδέα είναι συναρπαστική. Ακούγεται σχεδόν σαν να υπάρχει ένα δεύτερο μυαλό μέσα στο μυαλό μας, ένας «κρυφός εαυτός» που σκέφτεται, αποφασίζει και επηρεάζει τη ζωή μας από το παρασκήνιο.
Και κάπου εκεί αρχίζουν τα δύσκολα.
Γιατί κάτι που, από τον ορισμό του, δεν μπορεί να παρατηρηθεί, να μετρηθεί ή να διαψευστεί, είναι πολύ δύσκολο να μελετηθεί επιστημονικά. Αν δεν μπορείς να το δεις, να το καταγράψεις ή να το ελέγξεις, τότε πώς ξέρεις ότι υπάρχει; Και ακόμη περισσότερο: πώς ξέρεις ότι δεν το επινοείς για να εξηγήσεις κάτι που απλώς δεν καταλαβαίνεις;
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο πρόβλημα – πιο φιλοσοφικό.
Η ιδέα του ασυνείδητου, ότι έχουμε ένα «μικρό μυαλό μέσα στο μυαλό», μοιάζει με αυτό που οι φιλόσοφοι αποκαλούν «homunculus» – έναν «μικρό άνθρωπο» μέσα μας που κάνει τη σκέψη για εμάς. Μόνο που αυτό δεν εξηγεί τίποτα. Γιατί τότε πρέπει να εξηγήσουμε πώς λειτουργεί αυτός ο «μικρός άνθρωπος». Ποιος ελέγχει αυτό το μικρό μυαλό; Και ποιος ελέγχει τον επόμενο; Κι έτσι γρήγορα καταλήγουμε σε έναν ατελείωτο κύκλο χωρίς πραγματική εξήγηση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει πως ό,τι κάνουμε συνειδητά εξηγεί τα πάντα. Γιατί υπάρχει μια άλλη, πιο σύγχρονη και ίσως πιο χρήσιμη εκδοχή του «ασυνείδητου» – αυτή των αυτόματων διαδικασιών.
Στην καθημερινότητά μας κάνουμε πάρα πολλά πράγματα χωρίς να τα σκεφτόμαστε. Σκέψου κάτι πολύ απλό: έχεις οδηγήσει ποτέ κάπου και όταν έφτασες συνειδητοποίησες ότι δεν θυμάσαι σχεδόν τίποτα από τη διαδρομή; Έκανες στροφές, σταμάτησες σε φανάρια, πάρκαρες – και όλα αυτά χωρίς να το σκέφτεσαι συνειδητά.
Πληκτρολογούμε χωρίς να κοιτάμε. Λειτουργούμε «στον αυτόματο». Πρόκειται για συμπεριφορές και σκέψεις που έχουν επαναληφθεί τόσες πολλές φορές, ώστε έχουν γίνει συνήθεια. Δεν χρειάζονται πλέον ενεργή προσοχή.
Το ίδιο συμβαίνει όταν μαθαίνουμε να κάνουμε ποδήλατο ή να παίζουμε ένα μουσικό όργανο. Στην αρχή χρειάζεται πλήρης συγκέντρωση. Μετά, το σώμα και το μυαλό «ξέρουν». Κι αυτό δεν είναι κάποιο «μυστικό μυαλό» που πήρε τον έλεγχο. Είναι το αποτέλεσμα της συνήθειας. Της επανάληψης. Όταν κάνουμε κάτι πολλές φορές, γίνεται αυτόματο.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τις σκέψεις μας – ακόμα και με τον τρόπο που μιλάμε στον εαυτό μας. Υπάρχουν σκέψεις που εμφανίζονται αυτόματα, χωρίς να τις επιλέγουμε συνειδητά. Η ψυχολογία τις ονομάζει «αυτόματες σκέψεις».
Κάποιος μπορεί, για παράδειγμα, να αποτυγχάνει σε ένα τεστ – ή ακόμα και να πετυχαίνει – και μέσα του να ενεργοποιείται αυτόματα μια φωνή: «Δεν είσαι αρκετός», «είσαι άχρηστος», «είσαι μια απογοήτευση».
Αυτές οι σκέψεις δεν έρχονται από κάποιο μυστήριο βάθος. Συνήθως είναι φράσεις που έχουμε ακούσει πολλές φορές στη ζωή μας – από γονείς, δασκάλους, διάφορες εμπειρίες – που πλέον λειτουργούν σαν αντανακλαστικό.
Και η διαφορά εδώ είναι καθοριστική. Γιατί σε αντίθεση με το «κλασικό» ασυνείδητο, αυτές οι διαδικασίες είναι προσβάσιμες. Αυτές τις αυτόματες σκέψεις μπορεί να μην τις προσέχουμε πάντα, αλλά μπορούμε να τις φέρουμε στην επιφάνεια. Μπορούμε να τις παρατηρήσουμε. Και, με προσπάθεια, μπορούμε να τις αλλάξουμε κιόλας. Δεν είμαστε στο έλεός τους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλλαγή είναι εύκολη. Όπως χρειάζεται εξάσκηση για να μάθεις μία σονάτα στο πιάνο, έτσι χρειάζεται και συνειδητή προσπάθεια για να αλλάξεις τον τρόπο που σκέφτεσαι. Αλλά γίνεται.
Ίσως τελικά το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει ή όχι το ασυνείδητο.
Ίσως το πιο χρήσιμο ερώτημα είναι τι εννοούμε όταν το λέμε. Γιατί, όσο κι αν μας αρέσει η ιδέα ότι υπάρχει κάτι μέσα μας που ελέγχει τα πάντα, η πραγματικότητα είναι λίγο λιγότερο μυστηριώδης – αλλά πολύ πιο ενδυναμωτική.
Δεν υπάρχει απαραίτητα ένα «μυαλό μέσα στο μυαλό» που καθορίζει τη ζωή μας.
Υπάρχουν όμως μοτίβα.
Και αυτά, σε κάποιο βαθμό, μπορούμε να τα αλλάξουμε.
Ιουλία Καζάνα-McCarthy
Δρ. Κοινωνιολογίας (University of Surrey, UK)
MSc Psychology (c.) (Brunel University of London)
Πιστοποιημένη Life Coach (International Coaching Federation, ICF)
Solution Focused Θεραπεύτρια (BRIEF)
