Φανταστείτε ένα πρωινό χωρίς μέλι, χωρίς πορτοκάλι, χωρίς αμύγδαλα, χωρίς καφέ. Δεν πρόκειται για δυστοπική λογοτεχνία, πρόκειται για το επιστημονικά τεκμηριωμένο μέλλον μας, αν συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε τους επικονιαστές ως αόρατους, ασήμαντους συγκάτοικους του πλανήτη.
Η βιωσιμότητα, ως έννοια, έχει μπει δυναμικά στον δημόσιο διάλογο: ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μηδενικά απόβλητα, κυκλική οικονομία. Όλα αυτά είναι σημαντικά. Όμως υπάρχει ένας πυλώνας που συχνά παραβλέπεται: η βιολογική υποδομή του πλανήτη -τα εκατομμύρια έντομα, μύγες, σκαθάρια, πεταλούδες και μέλισσες που κινούνται αθόρυβα ανάμεσα στα άνθη και εξασφαλίζουν τη ζωή όπως την ξέρουμε.
Περίπου το 75% των καλλιεργούμενων τροφίμων παγκοσμίως εξαρτάται, σε κάποιο βαθμό, από τη ζωική επικονίαση. Αυτό σημαίνει ότι κάθε τρίτο κουταλάκι φαγητού στο πιάτο μας υπάρχει χάρη σε ένα έντομο. Η οικονομική αξία αυτής της υπηρεσίας εκτιμάται σε περισσότερα από 577 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως -και δεν πληρώνεται κανένας λογαριασμός, δεν υπογράφεται κανένα συμβόλαιο. Η φύση το κάνει δωρεάν, αρκεί να την αφήνουμε να λειτουργεί.
Νέα έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Nature ρίχνει φως σε μια συχνά αγνοημένη διάσταση αυτής της εξάρτησης: τις συνέπειες στη διατροφή και την υγεία των ανθρώπων. Σε αγροτικές κοινότητες του Νεπάλ, ερευνητές παρακολούθησαν επί έναν ολόκληρο χρόνο τη διατροφή 776 μικροκαλλιεργητών. Τα ευρήματα είναι αποκαλυπτικά: οι καλλιέργειες που εξαρτώνται από επικονιαστές συνεισφέρουν πάνω από το 20% της πρόσληψης βιταμίνης Α, φυλλικού οξέος και βιταμίνης Ε, ενώ δημιουργούν το 44% του οικογενειακού εισοδήματος.
Αυτά τα ποσοστά δεν είναι απλώς στατιστικές. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα παιδί που αναπτύσσεται φυσιολογικά και σε ένα παιδί που χάνει την όρασή του από έλλειψη βιταμίνης Α. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια μητέρα με υγιή εγκυμοσύνη και σε νευρικές βλάβες λόγω ανεπάρκειας φυλλικού οξέος. Σε έναν κόσμο όπου 820 εκατομμύρια άνθρωποι υποσιτίζονται, η εξαφάνιση των επικονιαστών δεν είναι περιβαλλοντική ατυχία, είναι υγειονομική έκτακτη ανάγκη.
Επειδή η επιστήμη δεν αφήνει περιθώρια για ευσεβείς πόθους, οι ερευνητές μοντελοποίησαν τρεις πιθανά σενάρια για το 2030:
Σενάριο 1 – Κατάρρευση: Πλήρης εξαφάνιση των τοπικών επικονιαστών. Αποτέλεσμα: πτώση εισοδήματος κατά 44%, κατακόρυφη μείωση μικροθρεπτικών συστατικών, επιδείνωση του υποσιτισμού σε ευάλωτες κοινωνίες.
Σενάριο 2 – Αδράνεια: Συνέχιση των σημερινών τάσεων μέχρι το 2030. Αποτέλεσμα: απώλεια εισοδήματος 14%, διατροφικό κενό που μεγαλώνει αθόρυβα.
Σενάριο 3 – Ανάκαμψη: Ενεργητική προστασία και αποκατάσταση επικονιαστών. Αποτέλεσμα: εισόδημα αυξημένο κατά 15%, σημαντική βελτίωση της διατροφικής επάρκειας.
Τα τρία σενάρια δεν είναι προφητείες, είναι επιλογές. Και η επιλογή δεν γίνεται μόνο σε κυβερνητικά γραφεία ή διεθνή φόρα. Γίνεται σε κάθε χωράφι, κάθε κήπο, κάθε αγροτεμάχιο.
Η βιωσιμότητα δεν είναι πολυτέλεια
Υπάρχει μια επικίνδυνη παρεξήγηση, ότι η βιώσιμη ανάπτυξη είναι προνόμιο των πλούσιων χωρών – σκανδιναβικές πολιτικές, ακριβά ηλεκτρικά αυτοκίνητα, «πράσινοι» καταναλωτές με αγοραστική δύναμη. Η έρευνα του Nature καταρρίπτει αυτή την αντίληψη. Οι φτωχότερες κοινότητες του πλανήτη είναι εκείνες που πρώτες και σκληρότερα πλήττονται από την οικολογική αποδιοργάνωση, και εκείνες που έχουν τα περισσότερα να κερδίσουν από βιώσιμες πρακτικές.
Η προστασία των επικονιαστών δεν απαιτεί υψηλή τεχνολογία ή μεγάλες επενδύσεις. Τρεις πρακτικές μπορούν να αναστρέψουν την τάση ακόμα και σε φτωχές αγροτικές περιοχές:
Φύτευση ανθοφόρων ειδών στα όρια των χωραφιών και σε αχρησιμοποίητες λωρίδες γης. Αυτοί οι «διάδρομοι ζωής» παρέχουν τροφή και καταφύγιο σε έντομα κατά τη διάρκεια όλου του χρόνου.
Μείωση ή εξάλειψη νεονικοτινοειδών -της κατηγορίας φυτοφαρμάκων που έχει συνδεθεί ευθέως με την κατάρρευση αποικιών μελισσών σε όλο τον κόσμο. Η υποκατάσταση με ολοκληρωμένη διαχείριση παρασίτων (IPM) αποτελεί εφικτή εναλλακτική.
Ενίσχυση αυτόχθονων επικονιαστών αντί της αποκλειστικής στήριξης στη μελισσοκομία εντατικής εκτροφής. Οι ντόπιες μέλισσες, σφήκες, σκαθάρια και πεταλούδες είναι καλύτερα προσαρμοσμένες στο τοπικό περιβάλλον και πιο ανθεκτικές.
Αυτά τα μέτρα δεν είναι μόνο «φιλικά προς το περιβάλλον», είναι οικονομικά ορθολογικά. Κάθε ευρώ που επενδύεται σε αγροοικολογικές πρακτικές αποδίδει πολλαπλάσια οφέλη: λιγότερες δαπάνες σε αγροχημικά, σταθερότερες αποδόσεις, υγιέστερα προϊόντα, καλύτερες τιμές στην αγορά.
Το ζήτημα είναι πολιτικό
Η επιστήμη έχει κάνει τη δουλειά της. Τα δεδομένα είναι σαφή, τα σενάρια χαρτογραφημένα, οι λύσεις γνωστές. Αυτό που λείπει είναι πολιτική βούληση και θεσμική δέσμευση.
Οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ για το 2030 -Μηδενική Πείνα, Καλή Υγεία, Μείωση Ανισοτήτων- δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς να συμπεριληφθεί η υγεία των επικονιαστών στις εθνικές γεωργικές στρατηγικές. Τα προγράμματα «Από το αγρόκτημα στο πιάτο» οφείλουν να μετρούν όχι μόνο το αποτύπωμα άνθρακα, αλλά και τους δείκτες βιοποικιλότητας επικονιαστών -ως αναπόσπαστο μέρος της αξιολόγησης της βιωσιμότητας ενός συστήματος τροφίμων.
Στην Ελλάδα, όπου η γεωργία αντιπροσωπεύει σημαντικό μέρος της οικονομίας και η μεσογειακή δίαιτα βασίζεται σε ακριβώς αυτά τα επικονιαζόμενα είδη -ελιές, αμύγδαλα, εσπεριδοειδή, ντομάτες- το ζήτημα είναι άμεσο και επείγον. Η μείωση πληθυσμών άγριων μελισσών και άλλων επικονιαστών καταγράφεται ήδη. Η απάντηση δεν μπορεί να περιμένει.
Χρειαζόμαστε να αλλάξουμε το αφήγημα. Η βιωσιμότητα δεν είναι θυσία ή άρνηση, δεν είναι «λιγότερη ανάπτυξη». Είναι ευφυέστερη ανάπτυξη: μια κατανόηση ότι η οικονομία εξαρτάται από την οικολογία, ότι η υγεία των ανθρώπων συνδέεται αδιάσπαστα με την υγεία των οικοσυστημάτων.
Κάθε μέλισσα που χάνουμε είναι ένα μικρό σπάσιμο στον ιστό της ζωής. Κάθε λιβάδι που σκυροδετείται, κάθε αγροτεμάχιο που μετατρέπεται σε μονοκαλλιέργεια ψεκασμένη με νεονικοτινοειδή, κάθε αστικός χώρος που δεν αφήνει τόπο για ένα άνθος -αυτά είναι αποφάσεις με συνέπειες που φτάνουν μέχρι τον ανθρώπινο οργανισμό.
Η βιωσιμότητα, στην πιο ουσιαστική της μορφή, σημαίνει να θυμόμαστε αυτή τη σύνδεση. Να κατανοούμε ότι δεν «σώζουμε τις μέλισσες» από καλοσύνη, τις σώζουμε γιατί μαζί τους σώζουμε τον εαυτό μας.
Η βιωσιμότητα δεν είναι η επιλογή ανάμεσα στο περιβάλλον και την οικονομία. Είναι η αναγνώριση ότι δεν υπάρχει οικονομία χωρίς περιβάλλον και ότι αυτή η αλήθεια γράφεται, κάθε άνοιξη, από τα φτερά ενός εντόμου.
