Η τεχνητή νοημοσύνη έχει ξεκινήσει εδώ και πολύ καιρό να απασχολεί τους φιλοσόφους και τους θεωρητικούς και το βιβλίο του Νίκου Ειρηνάκη «Υπερδιαλεκτική της Ευτοπίας», από τις εκδόσεις Κείμενα, αποτελεί μια από τις πιο πρόσφατες και τις πλέον ενημερωμένες -και συγκροτημένες- συμβολές της ελληνικής βιβλιογραφίας στη διεθνή συζήτηση.
Τεχνητή και φυσική πραγματικότητα δεν συνιστούν δύο διαφορετικές και σαφώς διακριτές σφαίρες μα ένα ενιαίο και αδιάσπαστο σύνολο το οποίο αν θέλουμε να το εννοήσουμε και να το κατανοήσουμε, όπως και να βρούμε πώς θα το αντιμετωπίσουμε, τώρα και πρωτίστως στο άμεσο μέλλον, χρειάζεται να σταθούμε μακριά τόσο από την τεχνολογία όσο και από την τεχνοφιλία. Με βάση τα κριτήρια της ανθρωπινότητας (τι και με ποιον τρόπο μπορεί να παραμείνει ανθρώπινο, αλλάζοντας ταυτοχρόνως υπό την αναγκαία -και αναγκαστική- πίεση της τεχνολογίας), της τεχνητότητας (όχι μόνο πώς λειτουργεί μα και πώς θα πρέπει να λειτουργήσει η τεχνητή νοημοσύνη) και της ελευθερίας και της αυτονομίας (του αιτήματος του Καντ για τον ατομικό και το συλλογικό αυτοπροσδιορισμό), ο Ειρηνάκης αναλαμβάνει να μας οδηγήσει σε έναν αδιαφανή, εξαιρετικά αντιφατικό και βαθιά περίπλοκο κόσμο, όπου τίποτε δεν είναι μονομερές και αυτονόητο.
Προσπαθώντας να προσεγγίσει ένα τέτοιο ζήτημα σε μια εποχή η οποία έχει αποβάλει το οποιοδήποτε κοινώς αποδεκτό κέντρο και την οποιαδήποτε γραμμική κατεύθυνση και αντίληψη, ο Ειρηνάκης, που είναι πανεπιστημιακός δάσκαλος, αλλά και ποιητής, απορρίπτει την παλαιά διαλεκτική, του Σωκράτη, του Πλάτωνα, του Χέγκελ και του Μαρξ, που προχωρεί από τη θέση και την αντίθεση προς τη σύνθεση, για να την υποκαταστήσει με την υπερδιαλεκτική, δηλαδή με μια πολυκεντρική, πληθυντική διαδικασία νοηματοδότησης, όπου ο άνθρωπος δεν θα παραδοθεί αδύναμος και άβουλος στην ισχύ της τεχνολογίας και στα επαυξημένα μεγέθη της, αλλά θα τη χρησιμοποιήσει και θα τα εκμεταλλευτεί για να αλλάξει μαζί τους τη μοίρα του.
Μήπως, όμως, όλα αυτά μοιάζουν κάπως υπερβολικά αισιόδοξα και -ακόμα περισσότερο- προαποφασισμένα και προγραμματικά, που επιστρέφουν στον καιρό μιας χρεοκοπημένης φιλοσοφικής βεβαιότητας, ακόμα κι αν ο Ειρηνάκης έχει καταβάλει κάθε κόπο προκειμένου να αποκλείσει τον υπερβατολογικό και τον δεοντολογικό λόγο; Μια απάντηση θα μας δώσει ο όρος της «ευτοπίας», που δεν συνεπάγεται το αντίθετο της δυστοπίας – προσβλέπει μόνο σε μια πιθανή επικράτηση της δημοκρατίας και της ευνομίας κατά τη διάρκεια της ανάδυσης ενός ψηφιακού σύμπαντος με την υπογράμμιση της ανθρώπινης συμμετοχής. Συμμετοχή, η οποία είναι δυνατόν να διασφαλίσει τη δημοκρατία της λειτουργίας της συνενωμένης σε μία οντότητα ψηφιακής και φυσικής πραγματικότητας. Πώς είναι δυνατόν κατορθωθεί μια ανάλογη προοπτική; Μα, με τους ψηφιακούς πόρους να διανέμονται σε ιδιώτες και σε δημόσιο, με την υπερπαραγωγή των αντιγράφων και των προσομοιώσεων να μπορεί να ισοσκελιστεί με ψηφιακές δυνατότητες πρωτοτυπίας και διάκρισης από τα πανομοιότυπα και από τα ανεξέλεγκτα παράγωγά τους, με μια πολιτική ηθική η οποία να εγγυάται τους όρους της καντιανής αυτονομίας και στο πεδίο τεχνολογίας, με την ποίηση να είναι ικανή να δράσει τόσο ως εφαλτήριο για τη δημιουργία του διαφορετικού και του καινούργιου όσο και ως κινητήρια δύναμη της φαντασίας ανθρώπων και μηχανών.
Υπερδιαλεκτική Της Ευτοπίας
Μια κατεύθυνση που διανοίγεται είναι να σκεφτούμε όχι τις ρίζες, αλλά τα ριζώματα
Η ρίζα παράγει κλαδιά, άρα μια δομή ικανή να χαρτογραφηθεί. Το ρίζωμα παραπέμπει σε πολλαπλά σημεία εκκίνησης, σε δίκτυα γνώσης και σε πολιτισμικές συμμείξεις (Ζιλ Ντελέζ και Φελίξ Γκουανταρί). Ο Ειρηνάκης θα συνομιλήσει επίσης με θεωρητικούς όπως ο Ζακ Ρανσιέρ (πώς να συλλογιστούμε μια ευτοπία και όχι μια ουτοπία), ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν (η ευτοπία δεν συνιστά πρόγραμμα, αλλά άσκηση δυνατότητας), ο Νικ Μπόστρομ ( η τεχνολογική επιτάχυνση δεν θα στηρίξει καμία ευτοπία), ο Πολ Βιριλιό (η ευτοπία δεν μπορεί να θεμελιωθεί σε κάποια αφήγηση προόδου) και η Τζούντιθ Μπάτλερ (η ευτοπία ως ανοιχτή διαδικασία), συνάγοντας πάντοτε τα δικά του, ελεύθερα, όπως διαπιστώνουμε, συμπεράσματα.
Για να χρησιμοποιήσω λεξιλόγιο παλαιάς κοπής, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποδειχθεί ευλογία και κατάρα. Ο Ειρηνάκης τονίζει πως εξαρτάται από εμάς να γίνει ευλογία, αποκτώντας μια ποιητική διάσταση, που θα μεταμορφώσει και συνάμα θα διαρρήξει το σύμπαν.
Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ
