Η πολυτάλαντη Μαριτίνα Πάσσαρη -σκηνοθέτις, ηθοποιός και συγγραφέας- φέρνει στη σκηνή το εμβληματικό μυθιστόρημα του Μπορίς Βιάν, «Ο Αφρός των Ημερών», ένα από τα σημαντικότερα και πιο ποιητικά έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Η παράσταση παρουσιάζεται από τις 14 Απριλίου στο Studio Μαυρομιχάλη, σηματοδοτώντας την πρώτη σκηνική του μεταφορά στην Ελλάδα.
Η αξιόλογη καλλιτέχνις αν έπρεπε να συμπυκνώσει την παράσταση σε μία εικόνα, επιλέγει ένα νούφαρο που επιπλέει στο νερό – όμορφο, αλλά ταυτόχρονα βαθιά μελαγχολικό.
Αναφερόμενη στη διαχρονικότητα του έργου, σημειώνει ότι, αν και σήμερα θεωρείται κλασικό και συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα βιβλία του 20ού αιώνα, στην πρώτη του κυκλοφορία δεν γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Ωστόσο, κάθε γενιά βρίσκει σε αυτό μια αντανάκλαση του εαυτού της, καθώς τα ζητήματα που πραγματεύεται παραμένουν άλυτα και επίκαιρα.
Η μεταφορά ενός τόσο «λογοτεχνικού» έργου στη σκηνή αποτέλεσε πρόκληση. Η σκηνοθέτις περιγράφει πως η γραφή του Βιάν σε παρασύρει με τη φαντασία και την εικονοποιία της, γεγονός που απαιτεί να εντοπιστεί ο πυρήνας της ιστορίας και των χαρακτήρων. Στο θέατρο, ιδιαίτερα σε παραγωγές με περιορισμένα μέσα, όπως αυτή, θεωρεί κρίσιμο να αναδειχθεί η ιστορία και να δημιουργηθεί ουσιαστική σύνδεση του θεατή με τα πρόσωπα. Παράλληλα, αναζήτησαν μια θεατρική αντιστοιχία του ιδιαίτερου ύφους του έργου- από το χιούμορ στο γκροτέσκο και από την κωμωδία στην τραγωδία- αξιοποιώντας τους διαλόγους του βιβλίου αλλά και επινοώντας νέες σκηνές και συμπυκνώνοντας τη δράση.
Δουλεύοντας με μια ομάδα νέων ηθοποιών, διαπίστωσε ότι πολλά από τα θέματα του έργου τους είναι οικεία – η εργασία, η ασθένεια, η φιλία, οι κοινωνικοί θεσμοί. Στον πυρήνα, ωστόσο, βρίσκεται ο έρωτας του Κόλιν και της Χλόης, που ισορροπεί ανάμεσα στον ρομαντισμό και την ελευθερία των αισθήσεων.
Η Πάσσαρη επισημαίνει πως η γενιά του ’60 αναγνώρισε άμεσα αυτή τη διάσταση, γεγονός που οδήγησε στην επανανακάλυψη του έργου τον Μάη του ’68 και στην επιρροή του στη Νουβέλ Βαγκ. Σήμερα, όπως παρατηρεί, η συζήτηση γύρω από την πατριαρχία συχνά επισκιάζει το ζήτημα του έρωτα, δημιουργώντας μια αμηχανία απέναντι σε έννοιες όπως η απόλυτη αφοσίωση. Στις πρόβες, η ομάδα συζήτησε θέματα όπως ο γάμος, ο φεμινισμός της Σιμόν ντε Μποβουάρ και ο υπαρξισμός, επιδιώκοντας να προσεγγίσει το έργο χωρίς να το προσαρμόσει στις σύγχρονες ιδεολογικές αγκυλώσεις.
Αυτό που τη συγκινεί περισσότερο στη δραματουργική πορεία του έργου είναι ότι, παρά τη μετάβαση από το φωτεινό στο σκοτεινό, διατηρεί αδιάκοπα το χιούμορ και τη δημιουργική του επινοητικότητα, αντιμετωπίζοντας με τον ίδιο τρόπο τη χαρά και τη θλίψη.
Κατά τη γνώμη της, το έργο δεν περιορίζεται στην απώλεια της αθωότητας, αλλά εκφράζει έναν βαθύτερο θυμό για την απώλεια, την αδικία και τη μοίρα. Πρόκειται για έναν θυμό που δεν γίνεται αυτοαναφορικός, αλλά μετασχηματίζεται διαρκώς, ανθίζει και μαραίνεται, αφήνοντας υπαινιγμούς και συχνά σαρκάζοντας.
Στα άμεσα σχέδιά της είναι να επανεξετάσει τα έργα που έχει ήδη ολοκληρώσει, ενώ παράλληλα ολοκληρώνει τη συγγραφή ενός νέου θεατρικού κειμένου. Αυτή τη φορά, όπως παραδέχεται, επιτρέπει στον εαυτό της να ονειρεύεται: το επόμενο εγχείρημα να βασίζεται σε δικό της έργο.
Όπως λέει, αυτό που τη χαρακτηρίζει είναι η επιμονή. Δεν μιλά εύκολα για όνειρα, αλλά για επιθυμίες: να διατηρεί την όρεξη και την αντοχή της, καθώς και να εξασφαλίζει περισσότερους πόρους για τις παραγωγές της.
«Αφρός των Ημερών»
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να θέλετε να φέρετε τον Μπορίς Βιάν και τον «Αφρό των Ημερών» για πρώτη φορά στην ελληνική σκηνή;
Ήταν ιδέα ενός φίλου που του αρέσει όπως και σε εμένα η μουσική. Συζητώντας με τους συνεργάτες μου διαπίστωσα ότι τους ενέπνεε. Το βάλαμε μπροστά. Όπως πολλά άλλα σχέδια. Ευτυχώς βρήκαμε μια μικρή βοήθεια από το Υπουργείο Πολιτισμού και συνεχίσαμε.
Γιατί πιστεύετε ότι το έργο παραμένει επίκαιρο, 80 χρόνια μετά τη συγγραφή του;
Θεωρείται ένα από τα καλύτερα βιβλία του 20ού αιώνα. Είναι πια κλασικό. Όταν πρωτοβγήκε δεν είχε τόσο μεγάλη επιτυχία. Όμως κάθε γενιά ανακαλύπτει σε αυτό το μυθιστόρημα μια προβολή του εαυτού της. Η θεματολογία του είναι πάντα επίκαιρη γιατί κανένα από τα προβλήματα που θίγει δεν έχει λυθεί.
«Αφρός των Ημερών»
Το έργο θεωρείται ιδιαίτερα «λογοτεχνικό». Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του στη σκηνή;
Διαβάζοντας τον Αφρό σε παρασέρνει η φαντασία του Βιάν, η ικανότητά του να φτιάχνει εικόνες, έναν φανταστικό κόσμο. Χρειάστηκε αρκετή σκέψη για να βρούμε τον πυρήνα της ιστορίας και των προσώπων. Πιστεύω ότι στο θέατρο (ειδικά σε παραγωγές που δεν έχουν πολλά μέσα, όπως η δική μας) είναι σημαντικό να πεις την ιστορία και να συνδέσεις τον θεατή με τα πρόσωπα. Από την άλλη αναζητήσαμε μια θεατρική αντιστοιχία του τόνου της αφήγησης, από το αστείο στο γκροτέσκο, από την κωμωδία στην τραγωδία. Οι διάλογοι του βιβλίου υπαγορεύουν το ύφος, όμως χρειάστηκε να εφεύρουμε σκηνές και να συμπυκνώσουμε τη δράση.
Πώς δουλέψατε πάνω στη γλώσσα του Βιάν και στις επινοημένες λέξεις; Ήταν ρίσκο να διατηρηθούν;
Ο κινηματογράφος και η λογοτεχνία μας έχουν εξοικειώσει πια με γλωσσικές πρωτοτυπίες και παρατυπίες. Ο Βιάν ήταν πρωτοπόρος. Κράτησα αρκετές από τις επινοημένες λέξεις και επινόησα παρηχήσεις και λέξεις με διπλή σημασία όπου χρειαζόταν.
Δουλεύετε με μια ομάδα νέων ηθοποιών. Τι σας εντυπωσίασε περισσότερο στη δική τους προσέγγιση στο έργο;
Υπάρχουν θέματα που φαίνονται πολύ οικεία, η δυσκολία στην εργασία, τα τρελά πάρτι, η αρρώστια, οι κρατικοί θεσμοί, η φιλία. Όμως στο κεντρικό θέμα του έρωτα ο Κόλιν με τη Χλόη (και λιγότερο τα άλλα δύο ζευγάρια του έργου) ισορροπούν ανάμεσα στο “ρομαντισμό” ενός Ρωμαίου και Ιουλιέτας και στην ελευθερία των αισθήσεων. Η γενιά του ’60 το αναγνώρισε αμέσως. Για αυτό και το μυθιστόρημα ανακαλύφτηκε ξανά τον Μάη του ’68 κι επηρέασε τη Νουβέλ Βαγκ. Στις μέρες μας η συζήτηση για την πατριαρχία επισκιάζει το θέμα του έρωτα. Αισθανόμαστε μπερδεμένοι, νέοι και μεγαλύτεροι, όταν πρέπει να υπερασπιστούμε έναν έρωτα μέχρι θανάτου. Συζητήσαμε στην πρόβα για τον γάμο, τον φεμινισμό της Σιμόν ντε Μποβουάρ, τον υπαρξισμό, την υπεροχή των αισθήσεων. Το βιβλίο όντας εντός κι εκτός της εποχής του μας έδειξε τρόπους να ξεπεράσουμε συνηθισμένες σύγχρονες ιδεολογικές αγκυλώσεις, χωρίς να το φέρουμε στα μέτρα μας.
Ο «Αφρός των Ημερών» ξεκινά σαν ένας ύμνος στον έρωτα και καταλήγει σε κάτι πολύ πιο σκοτεινό. Τι είναι αυτό που σας συγκινεί περισσότερο σε αυτή τη μετάβαση;
Ότι καταφέρνει να διατηρήσει το χιούμορ. Ότι επινοεί συνέχεια. Ότι φέρεται με τον ίδιο τρόπο στη χαρά και στη θλίψη.
Πιστεύετε ότι το έργο μιλά περισσότερο για την απώλεια της αθωότητας ή για κάτι βαθύτερο;
Όπως όλα τα μεγάλα έργα καθοδηγείται από τον θυμό για την απώλεια, την αδικία, τη μοίρα, την ανθρώπινη κατάσταση. Ένα θυμό που δεν γίνεται “αυτοαναφορικός” (όπως πολλά σύγχρονα έργα και παραστάσεις) αλλά μετασχηματίζεται συνέχεια, ανθίζει, μαραίνεται, υπαινίσσεται, κοροϊδεύει.
Αν έπρεπε να περιγράψετε την παράσταση με μία λέξη ή μία εικόνα, ποια θα ήταν;
Θα προτιμούσα μια εικόνα. ‘Ένα νούφαρο που επιπλέει στο νερό. Τόσο όμορφο… και τόσο λυπημένο.
Ερμηνεύετε το ποντίκι αλλά και την Ιζίς – δύο πολύ διαφορετικές παρουσίες. Πώς προσεγγίσατε αυτούς τους ρόλους;
Το ποντίκι είναι αφηγητής και σχολιαστής της δράσης. Συμπάσχει με τα πρόσωπα ιδίως με τον νεαρό Κόλιν. Είναι κάτι σαν την ψυχή του. Δεν προσπαθώ να κάνω μια μίμηση ζώου. Υποδύομαι έναν φανταστικό χαρακτήρα, λιγότερο ανθρώπινο από τους άλλους.
Η Ιζίς είναι η τρίτη γυναίκα της παρέας. Είμαι μεγαλύτερη από τους πρωταγωνιστές της ιστορίας αλλά η ηλικία στο έργο είναι κάτι ρευστό. Οι ήρωες γερνάνε απότομα ή ξανανιώνουν σε σχέση με τη συναισθηματική τους κατάσταση. Έτσι η Ιζίς στην παράσταση μεγαλώνει επειδή ο Νικολά την απατά και αν και το επιθυμεί δεν καταφέρνει ποτέ να εξομοιωθεί με τους άλλους.
Υπάρχει κάτι από εσάς μέσα σε αυτούς τους χαρακτήρες;
Ως σκηνοθέτις της παράστασης αφηγούμαι και θέτω τα όρια του εγχειρήματος, όπως το Ποντίκι, και ποτέ δεν γίνομαι ίδια με τους πρωταγωνιστές, όπως η Ιζίς.
Πώς βιώνετε τον διπλό ρόλο, σκηνοθέτριας και ερμηνεύτριας;
Με διασκεδάζει. Δεν είναι μεγάλοι ρόλοι ούτε ο ένας ούτε ο άλλος. Παίζοντας αισθάνομαι μεγαλύτερη οικειότητα με τους ηθοποιούς.
Τι θα λέγατε ότι σας χαρακτηρίζει;
Η επιμονή.
Tι ονειρεύεστε για την καλλιτεχνική σας διαδρομή;
Δεν ονειρεύομαι. Επιθυμώ να έχω όρεξη κι αντοχή. Και να λίγα περισσότερα χρήματα για παραγωγή.
Yπάρχει κάτι άλλο που ετοιμάζετε;
Από το φθινόπωρο του 2025 μέχρι την Άνοιξη του 2026 ολοκλήρωσα τρία πολύ διαφορετικά σχέδια: τον μονόλογο, «Η Ιφιγένεια στο Άργος», που έγραψα, έπαιξα και σκηνοθέτησα, τη σκηνοθεσία του έργου της Χριστίνας Λαμπούση «Εντός Περιθωρίου» και τώρα τον «Αφρό των Ημερών». Όπως οι περισσότεροι που εργαζόμαστε στο θέατρο, δημιουργούμε συνέχεια χωρίς να εξαντλούμε τη δυναμική των παραστάσεών μας. Είναι μια κατάσταση σχεδόν “βουλιμική”. Εμείς δεν χορταίνουμε ποτέ ενώ το κοινό παρακολουθεί παραστάσεις να ανεβαίνουν και να εξαφανίζονται. Ποιος μας εγγυάται ότι το επόμενο έργο, η επόμενη προσπάθεια θα είναι καλύτερη ή πιο επιτυχημένη; Σχεδιάζω λοιπόν στο άμεσο μέλλον να ξανακοιτάξω τα σχέδια που ολοκλήρωσα. Από την άλλη τελειώνω τη συγγραφή ενός καινούριου θεατρικού έργου και ονειρεύομαι (να κάτι που ονειρεύομαι) το επόμενο σχέδιο να είναι βασισμένο σε δικό μου κείμενο.
Info:
Διανομή (αλφαβητικά)
Αθανασία Κουρκάκη (Χλόη, Αστυνομικός Ντάγκλας)
Γιώργος Μπουφίδης (Τσικ, Ζαν Σολ Παρτρ, Ιερέας)
Στρατής Νταλαγιώργος (Νικολά, Γιατρός, Χριστός, Γάτος) ,
Νικόλας Παπούλιας (Κόλιν)
Μαριτίνα Πάσσαρη (Ποντίκι, Ιζίς)
Ντόνα Πετροπούλου (Αλίζ, Αστυνομικός Ντάγκλας)
Από 14 Απριλίου έως 2 Ιουνίου
Ημέρες και ώρες: Δευτέρα και Τρίτη στις 21:15
Studio Μαυρομιχάλη
Μαυρομιχάλη 134
Τηλέφωνο 210 645 3330
