Αν ο 20ός αιώνας χρειαζόταν ένα και μόνο πρόσωπο πίσω από τον φακό για να αποτυπώσει την παραφροσύνη των μεγάλων συγκρούσεων, αυτός θα ήταν αναμφίβολα ο Ρόμπερτ Κάπα. Ο ουγγρικής καταγωγής Αμερικανός φωτορεπόρτερ δεν κατέγραψε απλώς την ιστορία, μετέτρεψε τον θανάσιμο κίνδυνο σε υψηλή τέχνη. Με έναν ωμό, σχεδόν σπαρακτικό ρεαλισμό, αποτύπωσε μερικές από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης εποχής, από τα λασπωμένα χαρακώματα της Ισπανίας μέχρι τους βάλτους της Ινδοκίνας, εκεί όπου έμελλε να αφήσει και την τελευταία του πνοή.
Από τους σκοτεινούς θαλάμους της Βουδαπέστης στο κυνήγι του Τρότσκι
Πίσω από τον θρύλο του Κάπα κρυβόταν ο Έντρε Έρνο Φρίντμαν, ένας εβραϊκής καταγωγής νεαρός που γεννήθηκε στη Βουδαπέστη το φθινόπωρο του 1913. Η ενηλικίωσή του ήρθε βίαια στα 18 του χρόνια, όταν το αυταρχικό καθεστώς του ναυάρχου Χόρτι τον στοχοποίησε για κομμουνιστική δράση, αναγκάζοντάς τον να πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς.
Βρήκε προσωρινό καταφύγιο στο Βερολίνο. Εκεί, για να επιβιώσει, έπιασε δουλειά σε σκοτεινούς θαλάμους, εμφανίζοντας τα φιλμ άλλων. Όμως η μαγεία της εικόνας και το ανήσυχο, περιπετειώδες πνεύμα του δεν τον άφηναν να κλειστεί σε τέσσερις τοίχους. Ήθελε να βρίσκεται εκεί που γεννιούνταν τα γεγονότα. Δουλεύοντας για το γερμανικό πρακτορείο «Dephot», κατάφερε το 1932 να κάνει το πρώτο του μεγάλο break: ταξίδεψε στην Κοπεγχάγη και «έκλεψε» μια σπάνια, κοντινή λήψη του Λέοντα Τρότσκι, την ώρα που μιλούσε για την Οκτωβριανή Επανάσταση.
Η γέννηση ενός μύθου στις καφετέριες του Παρισιού
Όταν οι Ναζί άρχισαν να ανεβαίνουν στην εξουσία, ο Φρίντμαν μάζέψε ξανά τα πράγματά του. Επόμενος σταθμός: Παρίσι. Η γαλλική πρωτεύουσα αποδείχτηκε σταθμός για τη ζωή του, αφού εκεί γνώρισε και ερωτεύτηκε τη Γερμανίδα φωτογράφο Γκέρντα Τάρο, η οποία έγινε η σύντροφος και το alter ego του.
Ήταν η εποχή που το όνομα «Έντρε Φρίντμαν» έδωσε τη θέση του στο «Ρόμπερτ Κάπα». Στα ουγγρικά, «κάπα» σημαίνει καρχαρίας, ένα παρατσούκλι από τα παιδικά του χρόνια. Η αλλαγή, όμως, δεν έγινε για λόγους νοσταλγίας, ήταν μια πανέξυπνη επιχειρηματική κίνηση. Το νέο όνομα όχι μόνο έκρυβε την εβραϊκή του καταγωγή σε μια Ευρώπη που φλεγόταν από αντισημιτισμό, αλλά έχτιζε και έναν αμερικανικό μύθο. Στην αρχή, ο Φρίντμαν και η Τάρο σκαρφίστηκαν μια ιστορία: παρουσιάζονταν ως οι μάνατζερ ενός δήθεν διάσημου και ακριβοθώρητου Αμερικανού φωτογράφου με το όνομα Κάπα, καταφέρνοντας έτσι να πουλάνε τις φωτογραφίες του σε διπλάσια τιμή στα περιοδικά. Το κόλπο σύντομα αποκαλύφθηκε, αλλά η γοητεία του ονόματος είχε ήδη ριζώσει.
Η πιο εμβληματική, αν και αργότερα αμφισβητούμενη για την αυθεντικότητά της, φωτογραφία του Ρόμπερτ Κάπα
Στην πρώτη γραμμή της φωτιάς
Το 1936, το δίδυμο Κάπα-Τάρο βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του Ισπανικού Εμφυλίου. Εκεί τραβήχτηκε και η πιο εμβληματική, αν και αργότερα αμφισβητούμενη για την αυθεντικότητά της, φωτογραφία του: η στιγμή που μια σφαίρα βρίσκει κατάστηθα έναν Δημοκρατικό στρατιώτη, τη στιγμή που πέφτει στο χώμα.
Η κάμερά του δεν σταμάτησε να καταγράφει. Το 1938 κάλυψε τον Σινοϊαπωνικό πόλεμο, ενώ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έγινε η «σκιά» των στρατιωτών στα πιο άγρια μέτωπα. Από τη Βόρεια Αφρική και την απόβαση στη Σικελία, μέχρι το πρώτο κύμα της ιστορικής απόβασης στη Νορμανδία, ο Κάπα ήταν εκεί, στέλνοντας συγκλονιστικές, γεμάτες κόκκο και θολές από την ένταση εικόνες για το περιοδικό Life.
Το Magnum και το τελευταίο κλικ στην Ινδοκίνα
Το 1947, θέλοντας να σπάσει τα δεσμά των μεγάλων εκδοτικών οίκων και να χαρίσει στους φωτογράφους την ανεξαρτησία τους, ο Κάπα ίδρυσε το θρυλικό πρακτορείο «Magnum Photos», μαζί με κορυφαίους συναδέλφους του, όπως ο Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν και ο Ντέιβιντ Σέιμουρ. Ήταν η πρώτη παγκόσμια κολεκτίβα για ελεύθερους ρεπόρτερ.
Παρά τις ατέλειωτες ώρες γραφειοκρατίας που απαιτούσε το Magnum και την κούραση τόσων χρόνων, η αδρεναλίνη του μετώπου παρέμενε το οξυγόνο του. Το 1954, αν και είχε ορκιστεί να μην ξαναπάει σε πόλεμο, δέχτηκε να ταξιδέψει στην Ινδοκίνα για να καλύψει τις συγκρούσεις των Γάλλων με τους Βιετναμέζους.
Στις 25 Μαΐου εκείνης της χρονιάς, στην επαρχία Τάι Μπινχ, ο Κάπα βγήκε από το στρατιωτικό όχημα για να πλησιάσει το πεδίο της μάχης, ψάχνοντας την τέλεια γωνία. Ένα λάθος βήμα πάνω σε μια κρυμμένη νάρκη ξηράς έγραψε τον επίλογο.
Έφυγε από τη ζωή με τη μηχανή σφιχτά στα χέρια του, μένοντας πιστός μέχρι το τελευταίο δευτερόλεπτο στο δικό του, απόλυτο ρητό: «Αν οι φωτογραφίες σου δεν είναι αρκετά καλές, σημαίνει ότι δεν ήσουν αρκετά κοντά».
