Η παχυσαρκία δεν αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου επειδή το σώμα «βαραίνει». Τον αυξάνει επειδή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα κύτταρα. Όταν το βάρος αυξάνεται για χρόνια, ο οργανισμός μπαίνει σε μια διαφορετική μεταβολική κατάσταση – και ο καρκίνος ευνοείται ακριβώς από τέτοιες καταστάσεις.
Ένα από τα πρώτα πράγματα που αλλάζουν είναι η σχέση του σώματος με την ινσουλίνη. Στην παχυσαρκία, τα κύτταρα αρχίζουν να μην «ακούν» καλά την ινσουλίνη. Το πάγκρεας αντιδρά παράγοντας όλο και περισσότερη, ώστε να κρατήσει το σάκχαρο σε φυσιολογικά επίπεδα. Έτσι δημιουργείται μια κατάσταση όπου η ινσουλίνη κυκλοφορεί στο αίμα σε υψηλά επίπεδα για χρόνια. Αυτό ονομάζεται αντίσταση στην ινσουλίνη, αλλά στην πράξη σημαίνει κάτι πολύ απλό: το σώμα ζει μόνιμα σε κατάσταση αφθονίας.
Η ινσουλίνη δεν είναι μόνο ρυθμιστής του σακχάρου. Είναι και ορμόνη ανάπτυξης. Όταν τα επίπεδά της παραμένουν χρόνια αυξημένα, ενεργοποιούνται μηχανισμοί που ωθούν τα κύτταρα να διαιρούνται πιο συχνά και να επιβιώνουν περισσότερο. Σε ένα υγιές σώμα, αυτό το σήμα ανάβει και σβήνει. Στην παχυσαρκία, μένει αναμμένο.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ένας από τους πιο κρίσιμους παίκτες στη σχέση παχυσαρκίας και καρκίνου: ο IGF-1, ο αυξητικός παράγοντας που μοιάζει με την ινσουλίνη. Ο ρόλος του είναι φυσιολογικός και απαραίτητος στην ανάπτυξη και στην ανανέωση των ιστών. Όμως όταν ενεργοποιείται συνεχώς, αρχίζει να κάνει αυτό που ξέρει καλύτερα: να βοηθά τα κύτταρα να πολλαπλασιάζονται και -το σημαντικότερο- να αποφεύγουν τον θάνατο.
Εδώ βρίσκεται η λεπτή αλλά κρίσιμη γραμμή. Το σώμα μας βασίζεται σε έναν μηχανισμό αυτοκαθαρισμού: κύτταρα που έχουν υποστεί βλάβες, που δεν λειτουργούν σωστά ή έχουν γενετικά λάθη, αυτοκαταστρέφονται. Αυτός ο μηχανισμός προστατεύει από τον καρκίνο. Ο IGF-1 όμως λειτουργεί σαν ασπίδα: προστατεύει τα κύτταρα από την απόπτωση, τον προγραμματισμένο τους θάνατο. Έτσι, κύτταρα που κανονικά θα έπρεπε να απομακρυνθούν, παραμένουν ζωντανά, συσσωρεύουν νέα λάθη και αποκτούν χρόνο — και ο χρόνος είναι σύμμαχος του καρκίνου.
Γι’ αυτό είναι λάθος να θεωρείται ο IGF-1 «αντιγηραντικός». Στη βιολογία της γήρανσης, η εικόνα είναι ξεκάθαρη: χαμηλότερη δραστηριότητα του άξονα ινσουλίνης–IGF-1 συνδέεται με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής και χαμηλότερο κίνδυνο καρκίνου. Ο IGF-1 είναι ορμόνη ανάπτυξης. Όχι ορμόνη μακροζωίας. Το σώμα χρειάζεται ανάπτυξη όταν μεγαλώνει. Χρειάζεται φρένο όταν ωριμάζει.
Την ίδια στιγμή, ο λιπώδης ιστός δεν είναι παθητικός. Δεν είναι απλώς αποθήκη ενέργειας. Λειτουργεί σαν ενεργό όργανο που παράγει ορμόνες και φλεγμονώδη σήματα. Σε πολλά όργανα, όπως ο μαστός ή το έντερο, τα λιποκύτταρα βρίσκονται κυριολεκτικά δίπλα στα καρκινικά κύτταρα. Ανταλλάσσουν σήματα. Τροφοδοτούν το μικροπεριβάλλον του όγκου με ενέργεια και χημικά μηνύματα που διευκολύνουν την ανάπτυξη και τη μετάσταση.
Σε όλα αυτά προστίθεται η χρόνια, χαμηλόβαθμη φλεγμονή που συνοδεύει την παχυσαρκία. Δεν πρόκειται για έντονη φλεγμονή που πονά ή ανεβάζει πυρετό. Είναι μια σιωπηλή κατάσταση που διαρκεί χρόνια, προκαλεί μικροβλάβες στο DNA και αποσταθεροποιεί τους μηχανισμούς ελέγχου των κυττάρων. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο καρκίνος δεν χρειάζεται να «εισβάλει». Γι’ αυτό σήμερα η επιστήμη δεν μιλά απλώς για συσχέτιση παχυσαρκίας και καρκίνου. Μιλά για αιτιώδη σχέση. Η παχυσαρκία δεν συνοδεύει τον καρκίνο -τον διευκολύνει.
