Ένα σημαντικό ερευνητικό πρόγραμμα με θέμα Η πλατεία, Ευρωπαϊκή πολιτισμική κληρονομιά ολοκληρώθηκε στα πλαίσια του “Cultura 2000” από ένα σύνολο πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων σε συνεργασία με πόλεις που τις χαρακτηρίζουν διάσημες πλατείες, και υπό τον συντονισμό του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αρθρώθηκε σε δύο βασικούς άξονες: 1. Ερευνητικές εργασίες και διατύπωση προτάσεων, 2. Ευαισθητοποίηση ευρύτερου κοινού.
Ως προς το πρώτο, τα Πανεπιστήμια και Ερευνητικά κέντρα, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης- Ελλάδα, Universita IUAV di Venezia- Ιταλία, Universitat Polytechnica de Catalunya-ETSAB- Ισπανία, Maison des Sciences de l’Homme- Paris- Γαλλία, Krakow Jagiellonian University- Centre for European Studies- Πολωνία και το CIDAC- Associazione delle citta d’arte et cultura –Rome – Ιταλία συνεργάστηκαν από τον Σεπτέμβριο 2004 για μια τριετία στην έρευνα για τις ευρωπαϊκές πλατείες, την ιστορία, την σύγχρονη κατάσταση και προστασία τους στο παρόν και το μέλλλον.
Ειδικότερα η έρευνα επιδίωξε ▪ να μελετήσει, ερμηνεύσει και εκτιμήσει τη σημασία και την ποιότητα της κληρονομιάς που οι πλατείες συνιστούν, καθώς και τον ρόλο τους στην ταυτότητα της ευρωπαϊκής πόλης ▪ να προσδιορίσει σημαντικές παραμέτρους αρχιτεκτονικές, πολεοδομικές, τοπιακές, κοινωνιολογικές και να καταγράψει κριτικά την υφιστάμενη κατάσταση και ασκούμενες πιέσεις στο χώρο της πλατείας ▪ να προαγάγει μέσα από εμβάθυνση και συνολική τεκμηρίωση για τις πλατείες την προβληματική για την συντήρηση, την διαχείριση και τον σχεδιασμό τους.
Η από κοινού αντιμετώπιση και συσχέτιση εμπειριών σε ευρωπαϊκή κλίμακα μέσα από την έρευνα, συνέβαλε στην διατύπωση μιας σειράς από επιλεγμένες πρακτικές που έχουν αποδειχθεί επιτυχείς, τόσο για την διάσωση και την ανάδειξη ιστορικών πλατειών, όσο και για τη σύλληψη ή διαμόρφωση νέων δημοσίων χώρων.
Η έκθεση Πλατείες της Ευρώπης, Πλατείες για την Ευρώπη είναι μέρος του προγράμματος αυτού. Αποτελεί μαζί με το βιβλίο – κατάλογο που ειδικά συντάχθηκε για την έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, ένα απολογισμό της σύγχρονης περιόδου, από την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα, που οι ευρωπαϊκές πόλεις με έργα ανάκτησης και σχεδιασμού, επανανακαλύπτουν την πλατεία και τον αστικό υπαίθριο ή δημόσιο χώρο τους.
Επιτρέπει συμπεράσματα ως προς την επιτυχία σχεδιαστικών παρεμβάσεων ή την αναγκαιότητα διασφάλισης διαπιστωμένων αξιών του χώρου και την προέκταση της σημασίας τους στο μέλλον και περιλάμβανε ειδικότερα ότι αφορά την ελληνική συμβολή.
Ερευνήσαμε τις πλατείες που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα αλλά και εκτός από αυτήν, παρακολουθώντας την εξέλιξη των αστικών χώρων και των μορφών που πήρε η πλατεία. Προσεγγίσαμε τις πλατείες ως αστικά βιωμένα τοπία, ως έργα της κοινωνίας, έργα τέχνης και πολιτισμού. Αναζητήσαμε τη σχέση και τη σύλληψη της πλατείας ως προς το πολιτισμικό τοπίο της πόλης.
Επιχειρήσαμε την ανάγνωση του χρόνου, της ιστορίας, του σχηματισμού, παραγωγής της, της εξέλιξης ή εγκατάλειψης, των προσδοκιών και του τρόπου με τον οποίο βιώνεται από τους κατοίκους της. Καταλήξαμε σε προτάσεις για πλατείες πολιτισμικά τοπία που οφείλουν να διασωθούν ή να ξαναδημιουργηθούν με βάση την ίδια τους την ιστορία και το δυναμικό που η τοποθεσία προσφέρει, ως σύγχρονα μεγάλα έργα που η κοινωνία μας έχει ανάγκη, όχι ως έκφραση νοσταλγίας του παρελθόντος αλλά ως πλατείες που αναδύουν έννοιες, αξίες, άνεση, απόλαυση ποιότητας του χώρου και δεν προδίδουν τις προσδοκίες των πολιτών να τις κατοικούν.
Είναι γεγονός ότι η λαμπρή αρχαιοελληνική παράδοση της Αγοράς αλλά και της «πλατείας» οδού, απ’όπου η σύγχρονη ανά τον κόσμο ονομασία της πλατείας έλκει την καταγωγή, place, piazza, praça, plaza, platz, plein και plads θαμπώνει και ενίοτε χάνεται στα βυζαντινά χρόνια και στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Ωστόσο μορφές της πλατείας υπάρχουν σε λειτουργία. Αναζητώντας τις πιο ολοκληρωμένες εκφράσεις της ελληνικής πλατείας, διατυπώσαμε σύμφωνα με την προσέγγιση μας έξι τυπικές περιπτώσεις ιστορικά και μορφολογικά διακριτές, και μελετήσαμε αντιπροσωπευτικά δείγματα ανάλογα.
1. Στον ορεινό χώρο και στα νησιά εμφανίζεται η πλατεία του πλατάνου, με βάση τα χαρακτηριστικά της τοποθεσίας, την παρουσία νερού και του αιωνόβιου πλάτανου, μόνιμο και σταθερό σημείο αναφοράς, δροσισμού και ζωής, συγκεντρώνονται αυθόρμητα και χωρίς σχεδιασμό όλες οι παραδοσιακές λειτουργίες: αυτοδιοίκηση, εμπορική ανταλλαγή, θρησκευτικές τελετές, αναψυχή και κοινωνικότητα
2. Στους λατινοκρατούμενους τόπους εμφανίζονται πλατείες με χαρακτηριστικά που παραπέμπουν στις πλατείες της μητρόπολης, κυρίως της Βενετίας (Κρήτη, Ιόνια κλπ)
3. Η ‘νεοκλασική’ πλατεία γεννιέται τον 19ο αιώνα με το ελληνικό κράτος που ανασχεδιάζει όλες τις πόλεις δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση και γεωμετρικά χαρακτηριστικά στις πλατείες (Αθήνα, Πάτρα, Σπάρτη, Ερμούπολη κλπ)
4. Ενας τέταρτος τύπος εστιάζεται σε πλατείες που μετεξελίσσονται την ίδια εποχή συγκεντρώνοντας ενίοτε και τα τρία προηγούμενα χαρακτηριστικά (π.χ. στο Ναύπλιο)
5. Με νέα σχέδια στις αρχές του 20ού αιώνα κατασκευάζονται πλατείες με ‘συγχρονη’ πολεοδομική μορφή για να υποδεχθούν καίριες αστικές λειτουργίες οικονομικού και κοινωνικού τύπου (π.χ. Πλατείες Αριστοτέλους και Αρχαίας Αγοράς στην Θεσσαλονίκη)
6. Στο τέλος του 20ού αιώνα η πλατεία προκύπτει ως τμήμα ενός συστήματος ελεύθερων δημόσιων χώρων που επιθυμεί να αξιοποιήσει αδόμητα σημεία στην εξαιρετικά πυκνοδομημένη ελληνική πόλη αναβαθμίζοντας φυσικά, αρχαιολογικά κλπ. χαρακτηριστικά (π.χ η πλατεία στα νερά της Αγίας Βαρβάρας στην Δράμα, ή η πλατεία πάνω στην γκρεμισμένη εκκλησία της Παναγίας του Μπούργκου στην Ρόδο)
Σε συνεννόηση με τις άλλες εθνικές ομάδες του προγράμματος, η ελληνική ομάδα περιέλαβε επίσης στην έρευνα πλατείες άλλων χωρών όπως στο Μπέρμινχαμ της Βρετανίας, στην Οδησσό της Ουκρανίας, τη γνωστή μας από το φιλμ του Αιζενστάιν Θωρηκτό Ποτέμκιν, στο Βελιγράδι της Σερβίας και στη Λευκωσία της Κύπρου, στην προσπάθεια να καλυφθεί η παρουσία της πλατείας και στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο.
Στην έκθεση παρουσιάζονται εξήντα πλατείες, οι ακόλουθες κατά σειρά αρίθμησης από βορρά προς νότο.
Νορβηγία 1. Kabelvåg – Kabelvåg Torg
Φιλανδία 2. Helsinki – Narinkkatori, Tennispalatsi Aukio
Ρωσία 3. Sankt Petersburg – Dvortsovaja Ploscad’
Σουηδία 4. Kalmar – Stortorget
Αγγλία 5. Birmingham – Victoria Square
Ουαλία 6. Cardiff – Oval Basin
Γερμανία 7. Berlin – August Bebel Platz
Κάτω Χώρες 8. Rotterdam – Schouwburgplein
Πολωνία 9. Warszawa – Plac Zamkowy
10. Zamość – Rynek Wielki
11. Kraków – Runek Glowny
12. Nowa Huta – Plac Centralny
Βέλγιο 13. Namur – Place d’Armes
Γαλλία 14. Arras – Grand’Place, Place des Héros
15. Paris – Place Vendôme
16. Evry – Place de l’Agora
17. Nancy – Place Stanislas
18. Monpazier – Place Cornières
19. Lyon – Place Bahadourian
20. Nîmes – Place de la Maison Carrée
21. Montpellier – Place de la Comédie
22. Toulouse – Place du Capitole
Τσεχία 23. Praha – Staroměstské NàměstiΡουμανία
24. Baia Mare – Piata Libertatii Ουγγαρία
25. Budapest – Vörösmarty Tér Ουκρανία
26. Odessa – Primorsky Bulvar, Potiomkinsky Skhodi
Ελβετία 27. Bellinzona – Piazza del Sole
Αυστρία 28. Graz – Mariahilferplatz
Ιταλία 29. Palmanova – Piazza Grande
30. Trieste – Piazza Unità d’Italia
31. Mestre – Piazza Erminio Ferretto
32. Torino – Piazza Castello
33. Vercelli – Piazza Cavour
34. Galliate – Piazza Vittorio Veneto
35. Bologna – Piazza Santo Stefano
36. Roma – Piazza di Spagna
37. Napoli – Piazza del Plebiscito
38. Matera – Piazza Vittorio Veneto
39. Carbonia – Piazza Roma
40. Salemi – Piazza Alicia
Ισπανία 41. Santiago de Compostela – Plaza do Obradoiro
42. Salamanca – Plaza Mayor
43. Vic – Plaza del Mercadal
44. Madrid – Plaza Mayor
45. Chinchón – Plaza Mayor
46. Barcelona – Plaça Reial
47. Barcelona – Plazas de los años 80
48. Archidona – Plaza Ochavada
49. Murcia – Plaza del Cardenal Belluga
Πορτογαλία 50. Coimbra – Praça do Comércio
51. Lisboa – Praça do Comércio
Σλοβενία 52. Piran – Tartinijev Trg
Κροατία 53. Pag – Kralja Petra Kresimira IV Trg
Σερβία 54. Beograd – Trg Republike
Ελλάδα 55. Πορταριά, Μακρυνίτσα – Πλατεία Πλατάνου
56. Θεσσαλονίκη – Πλατεία Αριστοτέλους
57. Δράμα – Πλατεία Αγίας Βαρβάρας
58. Αθήνα – Πλατεία Συντάγματος
59. Ναύπλιο – Πλατεία Συντάγματος
60. Ρόδος – Πλατεία της Παναγίας Μπούργκου
Μαζί με την έκθεση, στα πλαίσια του προγράμματος, ολοκληρώθηκαν οι ακόλουθες εκδόσεις:
Squares of Europe, Squares for Europe. Βιβλίο που αποτελεί κατάλογο των εξήντα πλατείων της έκθεσης και περιλαμβάνει δοκίμια για την σημασία της πλατείας ως κεντρικού στοιχείου της ευρωπαϊκής πόλης (αγγλικά-γαλλικά, 240 σελ.).
The square, a European Heritage – A topical survey in five countries. Βιβλίο με τα αποτελέσματα της έρευνας για τις πλατείες της Ευρώπης ανά ερευνητική ομάδα (αγγλικά-γαλλικά, 192 σελ.).
The Charter of European Squares, 30 recommendations for the creation or renovation of squares. Η Χαρτα με 30 συστάσεις για την δημιουργία ή ανάπλαση πλατειών, χρήσιμη περισσότερο σε φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης (αγγλικά-γαλλικά, 16 σελ.).
www.placeeurope.net και www.placeeurope.auth.gr Δικτυακός τόπος με περιληπτικά δεδομένα του προγράμματος, σύντομη αναφορά στις πλατείες και εικονογράφηση (αγγλικά, γαλλικά).
Πλακέτα.
Πολύπτυχο – αφίσα με τα στοιχεία του προγράμματος σε τρεις γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ελληνικά).
Χρήσιμα μπορεί να είναι σε όσους ασχολούνται με θέματα διαμόρφωσης του αστικού περιβάλοντος και γενικότερα τους φορείς πολιτείας για το περιβάλλον: Ερευνητές, πανεπιστημιακούς, φοιτητές, αρχιτέκτονες, αρχιτέκτονες τοπίου, πολεοδόμους, υπηρεσίες, φορείς, τοπική αυτοδιοίκηση και φυσικά τους κατοίκους των πόλεων που καθημερινά το βιώνουν και αποκλειστικά τους ανήκει.
Διοργάνωση και επιμέλεια
Καθηγ. Μ. Ανανιάδου-Τζημοπούλου, συντονίστρια του προγράμματος, Καθηγ. Α. Γερόλυμπου
Και οι ερευνητές: Αν. Καθηγ. Κ. Καυκούλα, Επ. Καθηγ. Σ. Ζαφειρόπουλος, Α. Βιτοπούλου, Σ. Γκουβούση, Ζ. Καρακινάρη, Β. Τσιούμα
Αθήνα
Μουσείο Μπενάκη
Κτήριο Οδού Πειραιώς
