Η σύλληψη του Nicolás Maduro από δυνάμεις των United States of America δεν αποτελεί απλώς ακόμη ένα επεισόδιο στη μακρόχρονη κρίση της Venezuela. Συνιστά γεωπολιτικό γεγονός με ηπειρωτικές και παγκόσμιες προεκτάσεις. Σηματοδοτεί την ρητή επιστροφή της στρατιωτικής επέμβασης ως θεμιτού εργαλείου ημισφαιρικής τάξης, την επανενεργοποίηση του Monroe Doctrine ως επιχειρησιακής πρακτικής και μια ορατή ρωγμή στο μεταψυχροπολεμικό διεθνές σύστημα. Το διακύβευμα δεν είναι μόνο το μέλλον της Βενεζουέλας, αλλά το ίδιο το νόημα της κυριαρχίας στη Λατινική Αμερική και η μορφή που λαμβάνει η ισχύς σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες υποτάσσονται ολοένα και περισσότερο στη δύναμη.
Από τον απομονωτισμό στη στρατηγική αναπροσαρμογή
Για χρόνια, πολλοί αναλυτές ερμήνευσαν την άνοδο του Donald Trump ως σύμπτωμα ενός νέου αμερικανικού απομονωτισμού. Μια θορυβώδης, απλοϊκή αποχώρηση, αλλά αποχώρηση nonetheless: λιγότεροι πόλεμοι, λιγότερη θεσμική «μηχανική», μικρότερη εμμονή με την εξαγωγή δημοκρατίας. Σε έναν βαθμό, αυτό πράγματι συνέβη. Δεν υπήρξαν παρατεταμένες εκστρατείες όπως στο Iraq ή στο Afghanistan.
Το λάθος όμως ήταν η σύγχυση της παγκόσμιας αναδίπλωσης με την αυτοκρατορική παραίτηση.
Αυτό που παρατηρούμε σήμερα είναι κάτι διαφορετικό: μια στρατηγική αναπροσαρμογή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδέχεται να ανεχθούν σχετικές απώλειες επιρροής στην Ευρασία, να ανταγωνίζονται την China στον Ειρηνικό ή να διαχειρίζονται τη φθορά έναντι της Russia στην Ανατολική Ευρώπη. Εκείνο που δεν μπορούν να αποδεχθούν είναι η απώλεια αποτελεσματικού ελέγχου στην άμεση περιφέρειά τους. Η Λατινική Αμερική δεν αποτελεί δευτερεύον θέατρο· είναι ο δομικός δακτύλιος της αμερικανικής ισχύος. Όταν αυτός ο δακτύλιος ρηγματώνεται, τρίζει και το κέντρο.
Το Δόγμα Μονρόε χωρίς μεταμφίεση
Διατυπωμένο το 1823 από τον John Quincy Adams, αποδοθέν στον James Monroe και συνοψισμένο στη φράση «Η Αμερική στους Αμερικανούς», το Δόγμα Μονρόε παρουσιάστηκε ως ασπίδα έναντι της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Στην πράξη, εγκαινίασε μια διαχρονικότερη λογική: καμία αυτοκρατορία δεν εδραιώνεται χωρίς πρώτα να κυριαρχήσει στον άμεσο περίγυρό της.
Το «manifest destiny» υπήρξε η ιδεολογία· η ημισφαιρική υποταγή, το αποτέλεσμα.
Σύμφωνα με το Αμερικανικό Κογκρέσο, η λογική αυτή μετουσιώθηκε σε τουλάχιστον 27 άμεσες στρατιωτικές παρεμβάσεις στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική κατά τον 19ο και 20ό αιώνα. Η Haiti, η Nicaragua, η Guatemala, η Dominican Republic, ο Panama, η Chile: ο κατάλογος δεν αποτελεί εξαίρεση αλλά μοτίβο. Η περιοχή λειτούργησε ως εργαστήριο κυριαρχίας πολύ πριν ανάλογες μέθοδοι εξαχθούν αλλού.
Η Βενεζουέλα είναι η ενσάρκωση του δόγματος στον 21ο αιώνα.
Βενεζουέλα: Σύγχρονο εργαστήριο ισχύος
Οι αποκαλύψεις των The New York Times περί επαφών Αμερικανών αξιωματούχων με Βενεζουελάνους στρατιωτικούς που επιδίωκαν την ανατροπή του Μαδούρο δεν αποτέλεσαν σκάνδαλο αλλά επιβεβαίωση μιας πάγιας πρακτικής. Η Ουάσιγκτον δεν τις διέψευσε. Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας μίλησε για «ειρηνική και ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία» — ο τυπικός ευφημισμός για αλλαγή καθεστώτος.
Τα γνωστά επιχειρήματα επιστρατεύθηκαν: ανθρωπιστική καταστροφή, οικονομική κατάρρευση, μαζική μετανάστευση, διακίνηση ναρκωτικών, αυταρχισμός. Όλα περιέχουν στοιχεία αλήθειας. Η Βενεζουέλα βιώνει βαθιά κοινωνική κρίση, επιδεινωμένη από κυρώσεις, τις δομικές αποτυχίες του τσαβισμού, την κατάρρευση των τιμών του πετρελαίου και μια πολιτική ηγεσία ανίκανη να ανασυγκροτήσει συναίνεση.
Ωστόσο, ένα πολιτικά άβολο γεγονός παραμένει: Ο Μαδούρο εξελέγη — με χαμηλή συμμετοχή, αλλά με εκατομμύρια πραγματικές ψήφους. Δεν πρόκειται για τεχνική λεπτομέρεια, αποτελεί τον πυρήνα του ζητήματος.
«Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν συζητούν τη νομιμοποίηση στη Λατινική Αμερική· τη διαχειρίζονται».
Η στρατιωτική επιχείρηση που κατέληξε στη σύλληψή του —σε αναλογία με την εισβολή του 1989 στον Παναμά κατά του Manuel Noriega— σηματοδοτεί ένα κρίσιμο κατώφλι: επιλεκτικοί βομβαρδισμοί στο Καράκας, κατηγορητήρια σε αμερικανικά δικαστήρια, αναγκαστική έκδοση, εσωτερική κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ωμή ισχύς, χωρίς διαμεσολαβήσεις.
Μιλέι και Αργεντινή: Εκούσια ευθυγράμμιση σε ένα ρηγματωμένο ημισφαίριο
Η νέα αυτή φάση αναδιατάσσει και τις περιφερειακές ισορροπίες. Η Argentina υπό τον πρόεδρο Javier Milei προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Ο Μιλέι έχει ορίσει ανοιχτά τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Israel ως τους μόνους στρατηγικούς εταίρους της Αργεντινής, υποβαθμίζοντας μηχανισμούς περιφερειακής ολοκλήρωσης και υιοθετώντας μια ιδεολογική αφήγηση που αντιμετωπίζει την Ουάσιγκτον όχι απλώς ως σύμμαχο αλλά ως πολιτισμικό σημείο αναφοράς. Στο πλαίσιο της επέμβασης στη Βενεζουέλα, αυτή η στάση δεν είναι ουδέτερη.
Σηματοδοτεί την επιστροφή σε ένα μοτίβο που είχε εγκαταλειφθεί μετά τις αρχές της δεκαετίας του 2000: την εκούσια υποταγή ως εξωτερική πολιτική. Όχι εξαναγκασμένη ευθυγράμμιση, αλλά ενθουσιώδης. Όχι εξάρτηση μεταμφιεσμένη σε πραγματισμό, αλλά εξάρτηση δικαιολογημένη ως ηθική διαύγεια.
«Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι η Αργεντινή παραιτείται από κάθε φιλοδοξία στρατηγικής αυτονομίας με αντάλλαγμα συμβολική εγγύτητα προς την ισχύ. Σημαίνει επίσης ότι αποδέχεται, έμμεσα, πως η κυριαρχία στην περιοχή είναι υπό όρους: σεβαστή όταν συμφέρει, ανασταλτέα όταν κρίνεται αναγκαίο».
Η ρητορική του Μιλέι εξυμνεί τη Δύση ως κοινότητα αξιών. Τα γεγονότα όμως στη Βενεζουέλα υποδεικνύουν μια διαφορετική πραγματικότητα: κοινότητα ιεραρχιών. Όσοι βρίσκονται στο κέντρο αποφασίζουν· όσοι βρίσκονται στην περιφέρεια προσαρμόζονται.
Η παρακμή των κανόνων, η επιστροφή της αυτοκρατορίας
Ό,τι συνέβη στη Βενεζουέλα υπερβαίνει την ηπειρωτική διάσταση. Υποδηλώνει μια βαθύτερη μεταβολή: τη διάβρωση της διεθνούς τάξης που συγκροτήθηκε μετά το 1945 και αναδιατυπώθηκε μετά το 1991.
Για τρεις δεκαετίες, η αμερικανική ηγεμονία ασκούνταν μέσω θεσμών, νομικής γλώσσας, ανθρωπιστικής ρητορικής, επιλεκτικού πολυμερισμού και ελεγχόμενων παρεμβάσεων. Η ισχύς ήταν υπαρκτή, αλλά φιλτραρισμένη από διαδικασίες.
Αυτή η αρχιτεκτονική πλέον καταρρέει.
Η εξωεδαφική σύλληψη εν ενεργεία αρχηγού κράτους, η επιβολή αμερικανικής ποινικής δικαιοδοσίας και η ανοιχτή στρατιωτική δράση στη Λατινική Αμερική σηματοδοτούν την επιστροφή μιας αυτοκρατορικής πρακτικής χωρίς νομικό καμουφλάζ.
Δεν πρόκειται για επίδειξη δύναμης· πρόκειται για ένδειξη κόπωσης. Όταν μια κυρίαρχη δύναμη εγκαταλείπει τους κανόνες και κυβερνά πρωτίστως μέσω καταναγκασμού, αποκαλύπτει ότι η ικανότητά της να οργανώνει συναίνεση έχει περιοριστεί.
Το αναδυόμενο σύστημα δεν είναι μια αρμονική πολυπολικότητα αλλά ένα κατακερματισμένο τοπίο σκληρών κέντρων και ευάλωτων περιφερειών. Η ισχύς αναδιανέμεται στην κορυφή και συμπυκνώνεται βίαια προς τα κάτω.
Ενώ η Ουάσιγκτον δρα στο Καράκας, το Πεκίνο θέτει προθεσμίες για την Ταϊβάν, η Μόσχα παγιώνεται στην Ουκρανία, και η Μέση Ανατολή αναδιαμορφώνεται περιοδικά μέσω αεροπορικών πληγμάτων. Το διεθνές δίκαιο επιβιώνει ως λεξιλόγιο, όχι ως περιορισμός.
Κυριαρχία ως εξαίρεση
Η Βενεζουέλα δεν αποτελεί ανωμαλία· αποτελεί προειδοποίηση.
Η πτώση του Μαδούρο —ανεξάρτητα από οποιαδήποτε αξιολογική κρίση για τη διακυβέρνησή του— σηματοδοτεί ότι τα περιφερειακά κράτη δεν διαθέτουν εγγυημένη κυριαρχία σε έναν κόσμο φθίνουσας ηγεμονίας και αυξανόμενου καταναγκασμού. Η αυτονομία είναι προσωρινή. Η νομιμότητα διακοσμητική. Η ασφάλεια εξωτερικευμένη.
Ο Thucydides περιέγραψε αυτή τη λογική πριν από είκοσι πέντε αιώνες: οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν· οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει.
Το Δόγμα Μονρόε επέστρεψε όχι ως σύνθημα αλλά ως πρακτική. Και μαζί του επιστρέφει μια παλαιότερη, σκληρότερη και πιο ειλικρινής τάξη — όπου η ισχύς δεν δικαιολογείται, απλώς ασκείται.
Η Λατινική Αμερική τοποθετήθηκε εκ νέου στη θέση της.
