Γράφει ο Χρήστος Ηλ. Τσίχλης Δικηγόρος Αθηνών -Συνταγματολόγος.
Η Γροιλανδία δεν είναι επισήμως χώρα, αλλά έδαφος του Βασιλείου της Δανίας. Το νησί ενσωματώθηκε επίσημα στο Βασίλειο της Δανίας το 1953, αλλά έκτοτε γίνεται όλο και πιο ανεξάρτητο από το κυρίαρχο κράτος του, ψηφίζοντας νόμους που έχουν αυξήσει την ευθύνη για τη δική του διακυβέρνηση.
Γεωγραφικά, η Γροιλανδία είναι μέρος της βορειοαμερικανικής ηπείρου. Αφού απέκτησε αυτοδιοίκηση το 1979 και περαιτέρω ενισχυμένη αυτονομία το 2009, η Γροιλανδία χάραξε μια πορεία προς την αυτοδιάθεση, διατηρώντας παράλληλα τη θέση της ως δανικό έδαφος. Η Δανία είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) από την 1η Ιανουαρίου 1973, αν και έχει εξαιρεθεί από το ευρώ και διατηρεί τη δανική κορόνα (DKK) ως νόμισμά της. Το 1945 η Δανία απελευθερώθηκε από τα βρετανικά στρατεύματα. Τον ίδιο χρόνο έγινε μέλος του ΟΗΕ και το 1949 μέλος του ΝΑΤΟ.
Το 1946, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, προσφέρθηκαν να πληρώσουν 100 εκατομμύρια δολάρια (ισοδύναμα με 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια σήμερα) για το έδαφος της Γροιλανδίας, κρίνοντας ότι ήταν ζωτικής σημασίας για την εθνική ασφάλεια, αλλά η Δανική κυβέρνηση αρνήθηκε. Το 1867, μετά την αγορά της Αλάσκας από τη Ρωσία, ο τότε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Ουίλιαμ Χ. Σιούαρντ ηγήθηκε των διαπραγματεύσεων για την αγορά της Γροιλανδίας από τη Δανία, αλλά δεν κατάφερε να καταλήξει σε συμφωνία. Το 2019 ο Ντόναλντ Τραμπ , κατέθεσε επίσημη πρόταση αγοράς της Γροιλανδίας, αλλά τόσο η Δανία όσο και η κυβέρνηση του νησιού απέρριψαν την πρόταση του 2019, δηλώνοντας: «Η Γροιλανδία δεν είναι προς πώληση». Όταν η ναζιστική Γερμανία κατέλαβε την ηπειρωτική Δανία κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι ΗΠΑ εισέβαλαν στη Γροιλανδία, ιδρύοντας στρατιωτικές βάσεις και ραδιοφωνικούς σταθμούς σε όλο της το έδαφος. Το 1951, μια αμυντική συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών έδωσε στους Αμερικανικούς σημαντικό ρόλο στην άμυνα του εδάφους, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος να κατασκευάζουν και να διατηρούν στρατιωτικές βάσεις.
Σύμφωνα με μελέτη του Arctic Institute, τα τελευταία χρόνια η Κίνα και η Ρωσία έχουν αρχίσει να ενισχύουν τις στρατιωτικές τους δυνατότητες στην Αρκτική. Η μελέτη καλεί τις ΗΠΑ να πράξουν το ίδιο για να αντιμετωπίσουν τους αντιπάλους τους. Αν η Ρωσία έστελνε πυραύλους προς τις ΗΠΑ, η συντομότερη διαδρομή για τα πυρηνικά όπλα θα ήταν μέσω του Βόρειου Πόλου και της Γροιλανδίας» είχε δηλώσει στο παρελθόν ο Μαρκ Γιάκομπσεν, αναπληρωτής καθηγητής στο Δανικό Βασιλικό Κολλέγιο Άμυνας. Η τεράστια χερσαία μάζα της βρίσκεται στην τεκτονική πλάκα της Βόρειας Αμερικής και πιο κοντά στον Καναδά παρά στην Ευρώπη. Ωστόσο, η Γροιλανδία είναι σταθερά τοποθετημένη στην πολιτιστική και πολιτική σφαίρα της Ευρώπης, ιδίως μέσω της μακρόχρονης σύνδεσής της με τη Δανία.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και η Δανία, είναι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. Η αλληλεγγύη στο ΝΑΤΟ βασίζεται στην αρχή της συλλογικής άμυνας, όπου μια επίθεση εναντίον ενός μέλους θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, κυρίως μέσω του Άρθρου 5 της Συνθήκης της Ουάσιγκτον, ενώ ταυτόχρονα υφίσταται και η αλληλεγγύη της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, που αλληλοσυμπληρώνεται με τις δεσμεύσεις του ΝΑΤΟ, εστιάζοντας σε ευρύτερες απειλές πέρα από την καθαρά στρατιωτική άμυνα. Το άρθρο 5 αποτελεί το θεμέλιο του ΝΑΤΟ. Εάν ένα κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση, όλα τα άλλα μέλη θεωρούν αυτή την επίθεση ως επίθεση εναντίον όλων και θα βοηθήσουν το πληγέν κράτος με όλα τα μέσα που κρίνουν αναγκαία, συμπεριλαμβανομένης της ένοπλης βίας. Τα μέλη διαβουλεύονται σε θέματα ασφάλειας και συνεργάζονται σε επιχειρήσεις και αποστολές (π.χ. στο Αφγανιστάν), ενισχύοντας την αλληλοκατανόηση και την κοινή δράση.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας περιλαμβάνει ρήτρα αμοιβαίας άμυνας (Άρθρο 42(7) της ΣΕΕ) που είναι παρόμοια με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, καλύπτοντας και την τρομοκρατία. Αιώνες νωρίτερα, ο Θουκυδίδης δήλωσε ότι «Ο ισχυρός προχωρά όσο του επιτρέπει η δύναμή του και ο αδύναμος υποχωρεί όσο του επιβάλλει η αδυναμία του».
Η Συνθήκη της Λισαβόνας ενισχύει την αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) ενάντια στις εξωτερικές απειλές με την εισαγωγή ρήτρας αμοιβαίας άμυνας (άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση). Η ρήτρα αυτή προβλέπει ότι, σε περίπτωση κατά την οποία ένα κράτος μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και να το συνδράμουν με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους, σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών.
Η διάταξη αυτή συμπληρώνεται με τη ρήτρα αλληλεγγύης (άρθρο 222 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης) που προβλέπει την υποχρέωση των κρατών μελών να ενεργούν από κοινού εάν ένα εξ αυτών δεχθεί τρομοκρατική επίθεση ή πληγεί από φυσική ή ανθρωπογενή καταστροφή. Λένε συχνά ό,τι το μόνο «δίκαιο» που θριαμβεύει είναι «το δίκαιο του ισχυροτέρου», ο Θουκυδίδης, στον λόγο των ισχυρών Αθηναίων προς τους αδύναμους Μηλίους, γράφει: «Το δίκαιο, στα λόγια των ανθρώπων, αποφασίζεται όταν κι οι δυο πλευρές βρίσκονται στην ίδια ανάγκη, αλλά εκείνα που μπορούν να γίνουν τα κάνουν οι πιο ισχυροί, κι οι αδύνατοι τα παραδέχονται υποχωρώντας» («Δίκαια μεν εν τω ανθρωπείω λόγω από της ίσης ανάγκης κρίνεται, δυνατά δε οι προύχοντες πράσσουσι και οι ασθενείς συγχωρούσιν»).
ΤΡΟΠΟΙ «απόκτησης» της Γροιλανδίας
1) Ανεξαρτησία με δημοψήφισμα:
Για να επιτευχθεί η ανεξαρτησία, οι Γροιλανδοί θα πρέπει να ψηφίσουν σε δημοψήφισμα και στη συνέχεια να διαπραγματευτούν μια συμφωνία που θα πρέπει να εγκριθεί τόσο από το Νουούκ, όσο και από την Κοπεγχάγη. Σε δημοσκόπηση του 2025, το 56% των Γροιλανδών δήλωσε ότι θα ψήφιζε υπέρ της ανεξαρτησίας, ενώ το 28% κατά. Τον περασμένο μήνα, ο Τραμπ δημιούργησε τη θέση του ειδικού απεσταλμένου για τη Γροιλανδία και διόρισε τον κυβερνήτη της Λουιζιάνα, Τζεφ Λάντρι. Δήλωσε ότι στόχος του είναι να «κάνει τη Γροιλανδία μέρος των ΗΠΑ».
2) Συμφωνία ελέυθερης σύνδεσης ΗΠΑ- Γροιλανδίας:
Από τον περασμένο Μάιο κυκλοφορούν πληροφορίες ότι η κυβέρνηση Τραμπ θέλει η Γροιλανδία να υπογράψει μια Συμφωνία Ελεύθερης Σύνδεσης (Compact of Free Association – COFA), όπως αυτές που έχουν οι ΗΠΑ με τη Μικρονησία, τα Νησιά Μάρσαλ και το Παλάου. Στο πλαίσιο αυτών των συμφωνιών, οι ΗΠΑ παρέχουν βασικές υπηρεσίες, προστασία και ελεύθερο εμπόριο, με αντάλλαγμα την ανεμπόδιστη στρατιωτική τους παρουσία.
Ο Κούνο Φένκερ, βουλευτής της αντιπολίτευσης υπέρ της ανεξαρτησίας, που είχε παραστεί στην ορκωμοσία του Τραμπ και είχε συναντηθεί με τον Ρεπουμπλικανό βουλευτή Άντι Όγκλς, δήλωσε ότι προσπαθεί να εξηγήσει στους Αμερικανούς πως «δεν θέλουμε να είμαστε σαν το Πουέρτο Ρίκο ή κάποιο άλλο έδαφος των ΗΠΑ. Αλλά μια Συμφωνία Ελεύθερης Σύνδεσης, διμερείς συμφωνίες ή άλλες λύσεις — ας έρθουν στο τραπέζι και οι Γροιλανδοί θα αποφασίσουν με δημοψήφισμα».
3) Συμφωνία ΗΠΑ με την Ευρωπαϊκή Ένωση:
Ένα πιθανό σενάριο που ανέφερε διπλωμάτης της ευρωπαΐκής ένωσης, είναι μια συμφωνία «ασφάλεια έναντι ασφάλειας», όπου η Ευρώπη θα λάβει ισχυρότερες διαβεβαιώσεις για την Ουκρανία, με αντάλλαγμα έναν διευρυμένο ρόλο των ΗΠΑ στη Γροιλανδία.
4) Αφού εξαντληθούν όλες οι προσπάθειες, υφίσταται εισήγηση στον πρόεδρο των ΗΠΑ για στρατιωτική επέμβαση. Μια στρατιωτική κατάληψη από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία. Ο Κρόσμπι ανέφερε ότι οι στρατηγικοί σύμβουλοι του Τραμπ πιθανότατα του παρουσιάζουν διάφορες επιλογές. Σύμφωνα με τον Λιν Μόρτενσγκααρντ, ερευνητή στο Δανικό Ινστιτούτο Διεθνών Σπουδών και ειδικό στην ασφάλεια της Γροιλανδίας, η Ουάσιγκτον διαθέτει ήδη περίπου 500 στρατιωτικούς και εργολάβους στην αεροδιαστημική βάση Pituffik, καθώς και λιγότερα από 10 στελέχη προξενείου στο Νουούκ. Επιπλέον, περίπου 100 στρατιώτες της Εθνοφρουράς της Νέας Υόρκης αναπτύσσονται συνήθως εποχικά το καλοκαίρι στην Αρκτική για την υποστήριξη ερευνητικών αποστολών.
Η Γροιλανδία, αντίθετα, διαθέτει ελάχιστες άμυνες. Δεν έχει εδαφικό στρατό, ενώ η Κοινή Αρκτική Διοίκηση της Δανίας στο Νουούκ διαθέτει περιορισμένα και ξεπερασμένα μέσα: τέσσερα πλοία επιτήρησης, μια περιπολία με έλκηθρα σκύλων, μερικά ελικόπτερα και ένα αεροσκάφος ναυτικής επιτήρησης.
Το ΝΑΤΟ θα βρισκόταν ουσιαστικά ανίκανο να αντιδράσει, καθώς οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια απαιτεί ομοφωνία και οι ΗΠΑ είναι το βασικό- κύριο μέλος της Συμμαχίας. Ωστόσο, ευρωπαϊκές χώρες θα μπορούσαν να αναπτύξουν δυνάμεις στη Γροιλανδία μέσω άλλων σχημάτων, όπως η Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη Ηνωμένου Βασιλείου–Σκανδιναβικών χωρών ή το πενταμερές σχήμα Νordic Defence Cooperation, σύμφωνα με τον Εντ Άρνολντ του Royal United Services Institute. Οι ΗΠΑ θα εκμεταλλευτούν το γεγονός ότι ακόμα δεν υπάρχει ενιαίος ευρωστρατός. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, θα προσπαθήσει να πείσει τους ευρωπαίους ηγέτες για την ανάγκη ενίσχυσης της ασφάλειας της Γροιλανδίας και την αποτροπή του κινδύνου της Ρωσίας και της Κίνας. Ο Τραμπ έχει δηλώσει επίσης ότι θέλει τη Γροιλανδία λόγω των τεράστιων κοιτασμάτων ορυκτών και των δυνητικών αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου. Ωστόσο, υπάρχει λόγος που η Γροιλανδία παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτη: Η εξόρυξη πόρων από το αφιλόξενο έδαφος της είναι δύσκολη και πολύ δαπανηρή, καθιστώντας τους λιγότερο ανταγωνιστικούς σε σχέση με τα ορυκτά που εισάγονται από την Κίνα.
Οι ΗΠΑ απέκτησαν μεγάλες εκτάσεις μέσω αγορών, με κυριότερες την Αγορά της Λουιζιάνα (1803) από τη Γαλλία, διπλασιάζοντας σχεδόν την επικράτειά τους, και την Αγορά της Αλάσκας (1867) από τη Ρωσία, ενώ υπήρξαν και άλλες μικρότερες εξαγορές και προσθήκες εδαφών.
Η μεγαλύτερη κίνηση, όπου οι ΗΠΑ αγόρασαν τεράστια εδάφη (Λουιζιάνα, περίπου 2.144.510 τ.χλμ.) από τη Γαλλία του Ναπολέοντα, εκτεινόμενα δυτικά του ποταμού Μισισιπή, έναντι 15 εκατομμυρίων δολαρίων.
Η Αγορά της Αλάσκας (Alaska Purchase) το 1867: Από τους Ρώσους, έναντι 7,2 εκατομμυρίων δολαρίων, μια κίνηση που αρχικά θεωρήθηκε παράλογη αλλά αποδείχθηκε πλούσια σε φυσικούς πόρους. Φλόριντα: Αποκτήθηκε από την Ισπανία.
Τέξας (Texas Annexation): Μετά από ανεξαρτησία, προσαρτήθηκε στις ΗΠΑ (1845).
Μεξικανική-Αμερικανική Συνθήκη (Treaty of Guadalupe Hidalgo) (1848): Παραχωρήθηκαν τεράστιες εκτάσεις στις ΗΠΑ (Καλιφόρνια, Νεβάδα, Γιούτα, Αριζόνα κ.α.) μετά τον πόλεμο με το Μεξικό. Η Γροιλανδία, αν και δεν αγοράστηκε ποτέ επίσημα, υπήρξαν προσπάθειες και ενδιαφέρον, όπως την δεκαετία του ’40 από τον Χάρι Τρούμαν. Ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν προσπάθησε να αγοράσει τη Γροιλανδία από τη Δανία το 1946, προσφέροντας 100 εκατομμύρια δολάρια σε χρυσό, κυρίως λόγω της στρατηγικής της σημασίας κατά τον Ψυχρό Πόλεμο για την άμυνα κατά σοβιετικών βομβαρδιστικών, αλλά η Δανία αρνήθηκε την προσφορά, ενώ οι ΗΠΑ είχαν προσπαθήσει να την αποκτήσουν και στο παρελθόν. Η προσφορά έγινε το 1946, αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι σύμβουλοι του Τρούμαν θεωρούσαν τη Γροιλανδία κρίσιμη για την αμερικανική άμυνα, αξιοποιώντας τη γεωγραφική της θέση.
Ο νυν πρόεδρος των ΗΠΑ, Τραμπ, έχει επανειλημμένα τονίσει ότι οι αμυντικές δαπάνες των συμμάχων στο ΝΑΤΟ βρίσκονταν στο 2% του ΑΕΠ και «οι περισσότεροι δεν πλήρωναν», με τις Ηνωμένες Πολιτείες – όπως είπε – να καλύπτουν το μεγαλύτερο βάρος, εδώ και χρόνια. Ο Αμερικανός πρόεδρος υποστήριξε ακόμη ότι τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα «δεν φοβούνται το ΝΑΤΟ χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής». Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν μία από τις ιδρυτικές χώρες του ΝΑΤΟ (Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου), το οποίο δημιουργήθηκε στις 4 Απριλίου του 1949, με πρωτοβουλία τους, ως στρατιωτική συμμαχία για την αντιμετώπιση της σοβιετικής απειλής κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Το 1991 οι ΗΠΑ και οι ΝΑΤΟικοί σύμμαχοί τους εξαπολύουν στρατιωτική επίθεση κατά του Ιράκ («Καταιγίδα της Ερήμου» – Πόλεμος του Κόλπου). Το 1999, υπήρξε μαζική δολοφονική αεροπορική επίθεση ΗΠΑ και ΝΑΤΟ στην Γιουγκοσλαβία για «ανθρωπιστική βοήθεια» στους Κοσσοβάρους αυτονομιστές.
Το ΝΑΤΟ δυστυχώς δεν αντέδρασε έμπρακτα στην παράνομη κατοχή της Κύπρου. Το 1952 εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ η Ελλάδα και η Τουρκία. Η ένταξή τους, παρότι οι κυβερνήσεις των δύο χωρών αλλά και οι Αμερικανοί την επιθυμούσαν διακαώς, καθυστέρησε για διάφορους λόγους. Όμως, στις αλλεπάλληλες προκλήσεις της Τουρκίας, εναντίον συμμάχου χώρας, δεν παρενέβη το ΝΑΤΟ. Το 1974 η Ελλάδα αποχώρησε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, καθώς η Συμμαχία δεν παρενέβη αποφασιστικά, αφήνοντας την Ελλάδα να νιώσει εκτεθειμένη απέναντι στην Τουρκία, παρά τις εγγυήσεις ασφαλείας που προσφέρει. Η τότε ελληνική κυβέρνηση (μετά την πτώση της χούντας) αποχώρησε από το στρατιωτικό σκέλος της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, διαμαρτυρόμενη για την αδράνεια του ΝΑΤΟ.
Η Ελλάδα αισθάνθηκε ότι η Συμμαχία δεν την προστάτευσε από τις τουρκικές ενέργειες, παρά την ιδιότητά της ως μέλος του ΝΑΤΟ. Στις 20 Οκτώβρη του 1980, το Υπουργικό Συμβούλιο, υπό την προεδρία του πρωθυπουργού Γ. Ράλλη, εγκρίνει ομόφωνα τη συμφωνία επανένταξης στο στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Το Αρθρο 4 της συνθήκης της συμμαχίας του ΝΑΤΟ, προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ θα διαβουλεύονται όποτε θεωρούν ότι η εδαφική ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά τους απειλούνται. Η επίκληση του Aρθρου 5 δεν είναι αυτόματη. Έπειτα από μια επίθεση, τα κράτη-μέλη συζητούν και αποφασίζουν από κοινού αν πρόκειται για περίπτωση συλλογικής άμυνας.
Δεν υπάρχει χρονικό όριο στη διαδικασία, ενώ η διατύπωση αφήνει περιθώριο ώστε κάθε μέλος να καθορίσει το εύρος της αντίδρασής του. Ο καταστατικός σκοπός του ΝΑΤΟ είναι να εγγυηθεί την ελευθερία και την ασφάλεια των μελών του με πολιτικά και στρατιωτικά μέσα. Το Άρθρο 3 της Συνθήκης του Βόρειου Ατλαντικού (NATO) ορίζει ότι τα κράτη-μέλη, ξεχωριστά και από κοινού, οφείλουν να διατηρούν και να αναπτύσσουν την ατομική και συλλογική τους ικανότητα να αντιστέκονται σε ένοπλες επιθέσεις, μέσω συνεχούς και αποτελεσματικής αυτοβοήθειας και αλληλοβοήθειας. Το Άρθρο 3 είναι θεμελιώδες για την αμυντική ετοιμότητα της Συμμαχίας, καθώς διασφαλίζει ότι κάθε μέλος συμβάλλει ενεργά στην κοινή άμυνα, πέρα από το Άρθρο 5 (που ενεργοποιεί την αμοιβαία άμυνα σε περίπτωση επίθεσης).
