Ρεπορτάζ – Επιμέλεια: Αντώνης Ζήβας
Οι κινήσεις του Ντόναλντ Τραμπ στο διεθνές πεδίο, από την επιχείρηση σύλληψης του Νικολάς Μαδούρο, μέχρι την αμφισβήτηση του ΝΑΤΟ και τις απειλές για τη Γροιλανδία, έχουν προκαλέσει έντονη ανησυχία στις Βρυξέλλες και αβεβαιότητα για το μέλλον της διεθνούς τάξης. Σε έναν κόσμο όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες και η προσωπική αίσθηση «ηθικής» του Προέδρου Τραμπ συχνά αντικαθιστούν το Διεθνές Δίκαιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να υπερασπιστεί κανόνες και αξίες που διασφαλίζουν την ειρήνη, την ασφάλεια και την οικονομική σταθερότητα.
Σε συνέντευξή του στους New York Times, ο Τραμπ δήλωσε χαρακτηριστικά: «Δεν χρειάζομαι το Διεθνές Δίκαιο». Όπως σημειώνει σε ανάλυσή του το Politico, όμως, το Διεθνές Δίκαιο χρειάζεται τον Τραμπ, καθώς η προσέγγισή του θέτει σε κίνδυνο όχι μόνο παγκόσμιες συμφωνίες, όπως η Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, αλλά και την ίδια την ΕΕ, η οποία παραμένει ο βασικός διεθνής θεσμός θέσπισης κανόνων.
Η Ένωση εκδίδει κάθε χρόνο περισσότερες από 2.000 νομικές πράξεις, οδηγίες και κανονισμούς που καθορίζουν την οικονομική και κοινωνική ζωή των 27 κρατών-μελών της.
Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχούν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η έννοια του Κράτους Δικαίου υποβαθμίζεται, η νομοθετική μηχανή της ΕΕ κινδυνεύει να καταστεί γρήγορα αναχρονιστική. Η πρώτη εβδομάδα του 2026 ανέδειξε ξανά την αδυναμία και την αμηχανία της ευρωπαϊκής ηγεσίας απέναντι σε έναν Πρόεδρο που δηλώνει ότι το μόνο που μπορεί να τον περιορίσει είναι η δική του ηθική κρίση.
«Βρισκόμαστε σε μια εξαιρετικά κρίσιμη στιγμή», σημείωσε ανώνυμα ένας διπλωμάτης ευρωπαϊκής χώρας. «Υπήρχε η τάση στα μέσα ενημέρωσης να σαρκάζουν τον Τραμπ και την ομάδα του, παρουσιάζοντάς τους ως ανόητους ή τρελούς. Είναι λάθος. Είναι ιδιαίτερα ικανοί». Όπως εξήγησε ο ίδιος, η αποστολή τους είναι ξεκάθαρη: να προωθήσουν τα συμφέροντα των ΗΠΑ και της Κυβέρνησης Τραμπ, χωρίς να ενδιαφέρονται για τη φήμη τους ως σύμμαχοι της Ευρώπης.
Το αγκάθι της Ουκρανίας
Ένα χρόνο μετά την έναρξη της δεύτερης θητείας του Τραμπ, οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν έχουν διεξάγει ποτέ μια πλήρη στρατηγική συζήτηση για το ενδεχόμενο απομάκρυνσης των ΗΠΑ από τους έως τώρα στενούς συμμάχους τους. Όπως σημείωσε ο ίδιος διπλωμάτης, «ο κύριος λόγος που αυτό δεν έχει συζητηθεί είναι η Ουκρανία». Η εξάρτηση της Ευρώπης από το ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της και η ανάγκη για αμερικανική στήριξη στην επίτευξη εκεχειρίας στην Ουκρανία καθιστούν την Ευρωπαϊκή Ένωση δέσμια αυτής της κατάστασης.
Η πρόσφατη σύνοδος της «Συμμαχίας των Προθύμων» έφερε κάποια βήματα προς σχέδιο εκεχειρίας, με τις ΗΠΑ να παρέχουν στρατιωτική εγγύηση, ωστόσο η κοινή δήλωση που εκδόθηκε από πάνω από 30 κυβερνήσεις δεν περιλάμβανε σαφείς αναφορές στον ρόλο του Τραμπ ούτε υπέγραψαν οι εκπρόσωποί του. Η συγκυρία παραμένει εύθραυστη, ενώ η Ρωσία δεν έχει ακόμη ενταχθεί στις διαπραγματεύσεις, καθιστώντας επικίνδυνη κάθε πιθανή αποξένωση των ΗΠΑ σε αυτό το στάδιο.
Η απουσία μιας ανοικτής συζήτησης για τη νέα κατάσταση στη Δύση περιορίζει τη δυνατότητα των ευρωπαϊκών ηγεσιών να διασφαλίσουν την αναγκαία πολιτική στήριξη για μια βαθιά μετατόπιση εξωτερικής πολιτικής, ενδεχομένως μακριά από τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ.
Η φωνή της Γαλλίας
Ο Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ήταν ένας από τους λίγους που μίλησαν ανοιχτά για αυτή την πρόκληση, προειδοποιώντας ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διαμορφώσουν τον κόσμο σε σφαίρες επιρροής. Στην ομιλία του για την εξωτερική πολιτική τόνισε ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να υποκύψει σε «νέο αποικιοκρατισμό» και πρέπει να επενδύσει στην «στρατηγική αυτονομία» της.
Ωστόσο, η φωνή του Μακρόν έχει χάσει βάρος: η δημοτικότητά του μειώνεται, το γαλλικό Κοινοβούλιο βρίσκεται σε αδιέξοδο, και η ακροδεξιά ενισχύεται στις δημοσκοπήσεις. Παρά τις ανησυχίες του, η επίσημη ομιλία του δεν ανέφερε ονομαστικά τις ενέργειες των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα ή τον ίδιο τον Τραμπ.
Αμφίβολη αμερικανική δέσμευση
Ακόμη και αν ο Τραμπ αποφασίσει να στηρίξει την Ευρώπη, να υποχωρήσει στο ζήτημα της Γροιλανδίας και να δεσμεύσει στρατεύματα για την επίβλεψη της ειρήνης στην Ουκρανία, η διάρκεια μιας τέτοιας δέσμευσης παραμένει αμφίβολη. Ευρωπαίοι διπλωμάτες εκφράζουν αμφιβολίες για την αξία οποιασδήποτε αμερικανικής υπογραφής σε μια ειρηνευτική συμφωνία, δεδομένου ότι ο Τραμπ δηλώνει έτοιμος να πράξει όπως εκείνος κρίνει.
Η θέση της ΕΕ και η διεθνής εικόνα
Η ΕΕ φαίνεται περιθωριοποιημένη στη νέα τάξη πραγμάτων, χωρίς σαφή ρόλο σε νέες στρατηγικές συμφωνίες στη Γάζα ή σε άλλες κρίσιμες περιοχές, παρά τον σημαντικό ρόλο της ως δωρητή ανθρωπιστικής βοήθειας. Στην περίπτωση των διαδηλωτών στο Ιράν, οι ευρωπαϊκές αντιδράσεις περιορίζονται σε θερμά λόγια από απόσταση.
Οι διαιρέσεις στην κορυφή των θεσμών της ΕΕ – με χωριστές δηλώσεις από Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, Αντόνιο Κόστα και Κάγια Κάλας – αποκαλύπτουν τη δυσκολία της Ένωσης να διαμορφώσει ενιαία εξωτερική πολιτική. Η δήλωση της Κάλας για σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο υπογράφηκε από 26 κράτη-μέλη, με την Ουγγαρία να αρνείται.
Η ωμή πρόκληση των ΗΠΑ συνιστά μια δοκιμασία για την Ευρώπη, η οποία δεν φαίνεται να μπορεί να ασκήσει πίεση ούτε σε κρίσιμα ζητήματα όπως η Βενεζουέλα ή η διεκδίκηση της Γροιλανδίας από τον Τραμπ. «Ο κόσμος δεν βασίζεται πλέον στις ευρωπαϊκές αξίες», δήλωσε ανώτερος διπλωμάτης. «Πλέον λειτουργεί με διαφορετικούς όρους. Η Ευρώπη πρέπει να βρει τον δρόμο της».
Το Διεθνές Δίκαιο αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας τάξης, καθορίζοντας κανόνες και πρότυπα που ρυθμίζουν τις σχέσεις μεταξύ κρατών, τη χρήση βίας, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την οικονομική συνεργασία.
Η αναγκαιότητά του προκύπτει από το γεγονός ότι στον διεθνή χώρο δεν υπάρχει ένα ενιαίο κυρίαρχο κράτος που να επιβάλλει νόμους, όπως συμβαίνει εντός ενός εθνικού κράτους. Χωρίς νομικά δεσμευτικούς κανόνες, οι διεθνείς σχέσεις θα ήταν καθαρά υποκειμενικές, βασισμένες στη δύναμη και την επιρροή, με αποτέλεσμα να επικρατεί η ασταθής λογική της ισχύος.
Καθώς ο Τραμπ συνεχίζει να λειτουργεί ως καουμπόι της διεθνούς πολιτικής, η ΕΕ και οι σύμμαχοι της Δύσης βρίσκονται αντιμέτωποι με την πρόκληση να προστατεύσουν τα θεμέλια της διεθνούς τάξης.
Το Διεθνές Δίκαιο προσφέρει ένα κοινό πλαίσιο για την ειρηνική επίλυση διαφορών, προστατεύει τον άμαχο πληθυσμό σε περιόδους κρίσης και δημιουργεί δεσμούς εμπιστοσύνης ανάμεσα σε κράτη με διαφορετικά συμφέροντα και αξίες.
Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις, οι γεωπολιτικές εντάσεις και οι στρατιωτικές επεμβάσεις γίνονται ολοένα πιο πολύπλοκες, η ύπαρξη και η τήρηση του Διεθνούς Δικαίου είναι όχι μόνο ηθικά, αλλά και πρακτικά αναγκαία για την επιβίωση μιας σταθερής και προβλέψιμης διεθνούς τάξης.
