Θα επιχειρήσω εδώ να αποδείξω και να εξηγήσω γιατί ο ακατέργαστος όρος «γεωπολιτική» οδηγεί τον κόσμο στο χάος, με τη βοήθεια και την υποκίνηση του Προέδρου Τραμπ. Πρώτα, λίγα λόγια ως υπόβαθρο.
Ο μοντέρνος όρος «γεωπολιτική» χρησιμοποιείται σήμερα αλόγιστα —και ολοένα συχνότερα— κυρίως από ακαδημαϊκούς των διεθνών σχέσεων, στελέχη δεξαμενών σκέψης, πολιτικούς και αξιωματούχους εξωτερικής πολιτικής, με την πεποίθηση ότι ο όρος προσδίδει κύρος σε όσα υποστηρίζουν. Καμιά φορά συγχέεται με τον όρο «γεωστρατηγική». Πολύ συχνά μάλιστα χρησιμοποιείται για να εξηγήσει και να δικαιολογήσει παράνομες στρατιωτικές επιθέσεις. Σίγουρα, ο όρος έχει εισέλθει στο ηγεμονικό λεξιλόγιο της παγκοσμιοποίησης, μαζί με απλουστευτικές φράσεις όπως «κοινές αξίες», «ώμο με ώμο», «προχωρώντας μπροστά» και παρόμοια.
Ορισμένοι ομιλητές μπορούν συχνά να παρομοιαστούν με αυτόματα, αυτο-εγκεφαλοπλυμένα όντα που δεν κατανοούν πλέον επαρκώς τι λένε: με οργουελικούς όρους, οι σωστοί ήχοι βγαίνουν από τον λάρυγγα, αλλά ο ομιλητής βρίσκεται σε μειωμένη κατάσταση συνείδησης — κάτι που φυσικά ευνοεί την πολιτική συμμόρφωση. Πολλοί από όσους χρησιμοποιούν τον όρο δεν έχουν μελετήσει τις καταβολές του, πόσο μάλλον το νόημα και τις συνέπειές του. Όταν κάποιοι από αυτούς αρχίζουν να προσπαθούν να τον κατανοήσουν, έλκονται από τους παγκόσμιους χάρτες, απλώς επειδή το να κοιτάς χάρτες είναι ευκολότερο και λιγότερο επίπονο από το να διαβάζεις λέξεις. Έτσι, παραμένουν παγιδευμένοι —έστω και ασυνείδητα— σε μια απλοϊκή αντίληψη του κόσμου, όπου μόνο τα δάση έχουν σημασία, ενώ τα δέντρα γίνονται βαρετές λεπτομέρειες, πόσο μάλλον τα κλαδιά και τα κλαδάκια.
Η γεωπολιτική έχει —ύπουλα για πολλούς— επηρεάσει ολοένα και περισσότερο τις ζωές που ζούμε, με τη βοήθεια του λεγόμενου φαινομένου της παγκοσμιοποίησης. Ας αρχίσουμε να ορίζουμε τον όρο.
Οι Καταβολές του Όρου
Αν και ο όρος «γεωπολιτική» έγινε μόδα με τον Σουηδό πολιτικό επιστήμονα Ρούντολφ Κιέλλεν, πατέρας της γεωπολιτικής σκέψης θεωρείται ο Γερμανός Φρίντριχ Ράτσελ (1844–1904). Όπως και να έχει, η αρπαγή των πόρων των άλλων αποτελεί δυστυχώς ανθρώπινο χαρακτηριστικό από αμνημονεύτων χρόνων. Μόνο όμως με τις ιμπεριαλιστικές δοξασίες του 19ου αιώνα εμφανίστηκε ο ακατέργαστος αυτός όρος, ως απόπειρα δικαιολόγησης του ιμπεριαλισμού.
Σε αντίθεση με τον Γερμανό Χάουσχοφερ, που χρησιμοποίησε τον όρο Geopolitik για να δικαιολογήσει την ανατολική επέκταση των Ναζί, ο Άγγλος Χάλφορντ Μακίντερ τον αποκάλεσε «πολιτική γεωγραφία», δηλητηριάζοντας —μαζί με τον Χάουσχοφερ— μια μέχρι τότε αξιοπρεπή φυσική επιστήμη. Η εμμονή του έγκειτο στη διατήρηση της Ρωσίας χωρισμένης από τη Γερμανία, ενώ σύμφωνα με τον Χάουσχοφερ:
«Η γεωπολιτική αποδεικνύει την εξάρτηση όλων των πολιτικών εξελίξεων από τη μόνιμη πραγματικότητα του εδάφους. […] Και ο Χ. Τζ. Μακίντερ, στο έργο του Ο Γεωγραφικός Άξονας της Ιστορίας, επιχείρησε να επανεξετάσει ολόκληρο τον κόσμο γεωπολιτικά και να προβλέψει το 1904 τι θα συνέβαινε μεταξύ 1914 και 1924. […] Χρειαζόμαστε την ίδια ενδελεχή εκπαίδευση σε αυτή την επιστήμη όπως την ανέπτυξε η Αγγλία —αν και όχι με αυτό το όνομα— με μονόπλευρη στοχοπροσήλωση. […] Επιπλέον, πρέπει να μελετήσουμε τη Γεωπολιτική με γνώμονα το παρόν και το μέλλον και όχι το παρελθόν. […] Η Γερμανία πρέπει να εξέλθει από τη στενότητα του σημερινού της ζωτικού χώρου προς την ελευθερία του κόσμου.»
Η Ρωσική Οπτική
Αν και η ακατέργαστη επιστήμη της γεωπολιτικής δεν αποτέλεσε αντικείμενο σοβαρής μελέτης στη Ρωσία ή στη Σοβιετική Ένωση (ιδίως επειδή το τεράστιο αυτό κράτος διαθέτει περισσότερους από αρκετούς δικούς του πόρους και δεν ένιωθε την ανάγκη να περιφέρεται στον κόσμο αρπάζοντας τους πόρους των άλλων), τις μεθυστικές συναισθηματικά ημέρες της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου, σοβαροί Ρώσοι μελετητές άρχισαν να εξετάζουν προσεκτικά αυτή την «επιστήμη».
Ένας κορυφαίος ακαδημαϊκός παρουσίασε τη ρωσική σκέψη με ένα θεμελιώδες άρθρο, από το οποίο αξίζει να παραθέσουμε αποσπάσματα και να τα σχολιάσουμε, καθώς αντικατοπτρίζει τη σοβαρή σοβιετική σκέψη της ύστερης περιόδου και παραμένει επίκαιρο σήμερα. Ο συγγραφέας (Ιγκόρ Μαλασένκο) ξεκινά ενημερώνοντας το —προφανώς μορφωμένο— ακροατήριό του ότι:
«Η γεωπολιτική, όπως υποδηλώνει ο όρος, είναι η πολιτική ενός κράτους όπως καθορίζεται από τα γεωγραφικά του χαρακτηριστικά.»
Στη συνέχεια αναφέρεται στον Μακίντερ και στη θεώρησή του ότι η Ρωσία κατέχει κεντρική θέση στον παγκόσμιο χάρτη, ευρισκόμενη στην καίρια περιοχή, την Καρδιά της Γης (Heartland). Προχωρά δε, με μεγαλύτερη περίσκεψη από έναν τυπικό «μανιακό των χαρτών», υποστηρίζοντας ότι η αντιπαράθεση της ηπειρωτικής δύναμης που ελέγχει την καρδιά της Ευρασίας με τον συνασπισμό που της αντιτίθεται δεν περιορίζεται γεωπολιτικά σε έναν ανταγωνισμό Ανατολής–Δύσης, σοσιαλισμού–καπιταλισμού (ή «ολοκληρωτισμού» και «φιλελεύθερης δημοκρατίας» στη δυτική ορολογία), αλλά αποτελεί στοιχείο μιας γνήσιας παγκόσμιας πολιτικής.
Οι ίδιοι οι όροι «Ανατολή» και «Δύση», γράφει, αντανακλούν —έστω ανεπαρκώς— το γεγονός ότι δεν πρόκειται μόνο για ιδεολογική αντιπαλότητα ή σύγκρουση κοινωνικοπολιτικών συστημάτων, αλλά και για μια «αποϊδεολογικοποιημένη» γεωπολιτική αντιπαράθεση.
«Για αιώνες», γράφει, «η Ρωσία απέκρουε τις πολυάριθμες προσπάθειες της Δύσης να εγκαθιδρύσει έλεγχο στην Ανατολική Ευρώπη, μέσω της επεκτατικότητας της Λιθουανίας, της Πολωνίας, της Γαλλίας ή της Γερμανίας. Φαινόταν να υπάρχει μόνο ένας τρόπος για να διασφαλιστεί η ασφάλεια της Ρωσίας και της καίριας περιοχής που της ανήκε: η δημιουργία ενός καλά οχυρωμένου γεωπολιτικού φράγματος γύρω της, τούβλο τούβλο, μπλοκ το μπλοκ. […] Η δημιουργία της Αυτοκρατορίας ήταν απάντηση στη γεωπολιτική πρόκληση της Δύσης.»
Ο Μαλασένκο αναφέρεται επίσης στην «εθνοπολιτική», δηλαδή στην εχθρότητα προς τον ρωσικό λαό συνολικά και όχι απλώς προς την κυβέρνηση. Αυτός ο δαρβινικός ρατσισμός συνεχίζεται έως σήμερα, τουλάχιστον αν λάβει κανείς υπόψη τον θεσμικό αταβισμό του βρετανικού κατεστημένου.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ευφυής αλλά εμμονικός Μακίντερ έγραψε για τη Ρωσία:
«Αναγνωρίζοντας σοφά τα θεμελιώδη όρια της ισχύος της, οι ηγεμόνες της αποχωρίστηκαν την Αλάσκα• διότι είναι τόσο νόμος πολιτικής για τη Ρωσία να μην κατέχει τίποτε πέρα από τις θάλασσες, όσο είναι για τη Βρετανία να κυριαρχεί στον ωκεανό.»
Παρ’ όλα αυτά, η συνεχής αναφορά του Μακίντερ στη Ρωσία ως κατέχουσα κεντρική θέση στην «παγκόσμια καρδιά της γης» αποπνέει σχεδόν εμμονή.
Το Παγκόσμιο Νησί
Οι θεωρητικοί των διεθνών σχέσεων και οι περισσότεροι δυτικοί πολιτικοί φαίνεται να έχουν αποδεχθεί την εμμονή του Μακίντερ με αυτό που ονόμασε «Παγκόσμιο Νησί» (World Island), καθώς και την επιμονή του ότι όποιος το ελέγχει, ελέγχει τον κόσμο. Το 1919 συνόψισε τη θεωρία του ως εξής:
«Όποιος κυβερνά την Ανατολική Ευρώπη, ελέγχει την Καρδιά της Γης• όποιος ελέγχει την Καρδιά της Γης, ελέγχει το Παγκόσμιο Νησί• όποιος ελέγχει το Παγκόσμιο Νησί, ελέγχει τον κόσμο.»
Αυτή η απλουστευτική αντίληψη φαίνεται να έχει καταλάβει τη δυτική σκέψη. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι, όταν οι φορείς χάραξης πολιτικής υιοθέτησαν αυτή τη σκέψη, η εμμονή με την προσπάθεια ελέγχου/κατοχής του «παγκόσμιου νησιού» μετατράπηκε σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
«Όλα αποκάλυπταν την εμμονή της εποχής με μια νεο-δαρβινική θεώρηση των διεθνών σχέσεων ως αγώνα και επιβίωσης, η οποία έφτασε στο ναδίρ της στον φασισμό.»
Εδώ, για ακόμη μία φορά, διακρίνουμε την αρχόμενη σύνδεση με τη ρεαλιστική σχολή. Παρά τις φρίκες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ήταν ο Χένρι Κίσινγκερ που επανέφερε τη γεωπολιτική στη μόδα τη δεκαετία του 1970, χρησιμοποιώντας τη θεωρία της ισορροπίας δυνάμεων ως κάλυμμα. Παρά το υποτιθέμενο τέλος του Ψυχρού Πολέμου το 1989, η λέξη «γεωπολιτική» παραμένει στα χείλη τεράστιου αριθμού ακαδημαϊκών και πολιτικών, ιδίως στο πλαίσιο του ολοένα και πιο απελπισμένου αγώνα για τους πόρους του κόσμου — κυρίως το πετρέλαιο.
Σε ακραίο σημείο, οι αγωγοί πετρελαίου σχεδόν μετατρέπονται σε γεωπολιτικούς χάρτες. Τα παλαιού τύπου σύνορα, που περιλαμβάνουν πολιτισμικά και ιστορικά ομοιογενείς ομάδες ανθρώπων, καθίστανται λιγότερο σημαντικά στα μάτια του «γεωπολιτικού». Όπως γράφει ο Χιλ:
«Ο τυχαίος τρόπος με τον οποίο τα σύνορα επιβάλλονται στον κόσμο σημαίνει ότι τα κράτη διαφέρουν δραματικά σε μέγεθος, ορυκτό πλούτο, πρόσβαση στη θάλασσα, ευαλωτότητα και συνοχή.»
Η Κατασκευή του Χάους
Η θέση μου είναι ότι κανένα παγκόσμιο νησί δεν μπορεί να υπάρξει, αν και, γεωγραφικά μιλώντας, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει την Αυστραλία, τη Γροιλανδία και την Ανταρκτική ως υποψήφιες περιπτώσεις. Είναι προφανές ότι η επιλογή της Ρωσίας από τον Μακίντερ ήταν πολιτικά υποκινούμενη, όπως ακριβώς και εκείνη του Χάουσχοφερ.
Η γεωπολιτική καλπάζει ανεξέλεγκτα, τροφοδοτούμενη από τις δηλώσεις και τις πράξεις της κυβέρνησης Τραμπ, οι οποίες εστιάζουν στην απόκτηση —ορισμένοι θα έλεγαν στην κλοπή— των πόρων άλλων χωρών. Παρότι είναι επιχειρηματίας, ο Τραμπ είναι κατ’ εξοχήν ένα γεωπολιτικό ον, ενδιαφερόμενο να αρπάξει τους πόρους άλλων χωρών, είτε πρόκειται για το πετρέλαιο της Βενεζουέλας είτε για τους πόρους της Γροιλανδίας, με προφανώς ψευδή προσχήματα. Ως εκ τούτου, η προσέγγισή του οδηγεί τον κόσμο στο χάος.
William Mallinson
Αθήνα,
15 Ιανουαρίου 2026
Ο William Mallinson, πρώην Βρετανός διπλωμάτης, είναι συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των έργων Cyprus, a Modern History (Bloomsbury), The Threat of Geopolitics to International Relations: Obsession with the Heartland και Guicciardini, Geopolitics and Geohistory: Understanding Inter-State Relations (Palgrave Macmillan / Springer Nature).
