Επιμέλεια ρεπορτάζ: Αντώνης Ζήβας
Για δεκαετίες η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργούσε υπό μια άτυπη αλλά σταθερή συμφωνία: η ασφάλεια περνούσε από το ΝΑΤΟ και την Ουάσιγκτον, ενώ η τεχνολογική και ενεργειακή της ανάπτυξη στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική καινοτομία και αγορά. Σήμερα, αυτό το μοντέλο τρίζει. Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία και η σκληρή ρητορική της κυβέρνησής του απέναντι στην Ευρώπη έφεραν ξανά στο προσκήνιο μια παλιά αλλά μέχρι πρόσφατα θεωρητική συζήτηση: πόσο «αυτόνομη» μπορεί να γίνει η ΕΕ;
«Αν θέλουμε να μας αντιμετωπίζουν ως γεωπολιτικό παίκτη, πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε με όρους ισχύος», δήλωσε ο νέος καγκελάριος της Γερμανίας, Φρίντριχ Μερτς, αποτυπώνοντας τη μετατόπιση κλίματος στο Βερολίνο και όχι μόνο.
Από περιορισμούς στη χρήση αμερικανικών ψηφιακών εργαλείων μέχρι αναδιάρθρωση των ενεργειακών και εμπορικών ροών, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις κινούνται πλέον πιο γρήγορα για να μειώσουν την έκθεσή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στις Βρυξέλλες μιλούν για «μείωση ρίσκου» και όχι για ρήξη, αλλά ακόμη και αυτή η γλώσσα πριν λίγα χρόνια χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για την Κίνα και όχι για τον βασικό στρατηγικό σύμμαχο της Ευρώπης.
Ένας δύσκολος απεγκλωβισμός
Παρά τη νέα ρητορική, κανείς δεν τρέφει αυταπάτες για το μέγεθος της πρόκλησης. Οι ΗΠΑ παραμένουν ο σημαντικότερος εμπορικός και στρατηγικός εταίρος της ΕΕ. «Η Ευρώπη δεν μπορεί απλώς να πατήσει έναν διακόπτη και να απεξαρτηθεί από την αμερικανική τεχνολογία ή άμυνα», επισημαίνουν πρώην υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της Κομισιόν, τονίζοντας ότι πρόκειται για διαδικασία πολλών ετών.
Παρόλα αυτά, οι Βρυξέλλες έχουν ήδη ανοίξει νέα κανάλια. Οι πρόσφατες εμπορικές συμφωνίες με τον Mercosur, την Ινδία και την Ινδονησία, η επικαιροποίηση της συμφωνίας με το Μεξικό και η επανεκκίνηση των συνομιλιών με την Αυστραλία δείχνουν μια ξεκάθαρη στρατηγική: περισσότερες επιλογές, λιγότερη μονομέρεια.
Από το ΝΑΤΟ σε μια «ευρωπαϊκή ομπρέλα»;
Η πιο ευαίσθητη συζήτηση αφορά, ωστόσο, την ασφάλεια. Από το 1945 και μετά, η Ευρώπη έμαθε να ζει κάτω από τη νατοϊκή ομπρέλα, με τις ΗΠΑ να χρηματοδοτούν και να εγγυώνται το μεγαλύτερο μέρος της αποτροπής. Τώρα, αυτή η βεβαιότητα κλονίζεται.
Σε πρόσφατη συνάντηση στην Κροατία, Ευρωπαίοι ηγέτες της κεντροδεξιάς έθεσαν επί τάπητος την ενεργοποίηση στην πράξη της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ, η οποία υπάρχει εδώ και 15 χρόνια αλλά ποτέ δεν θεωρήθηκε κρίσιμη.
Το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ κάλυπτε το κενό. Όχι πια, λένε ολοένα και περισσότεροι στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Όπως σχολίασε ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ στο POLITICO, οι απειλές Τραμπ για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως «κρύο ντους»: για πρώτη φορά τέθηκε ανοιχτά το ενδεχόμενο οι ΗΠΑ να μην ευθυγραμμίζονται αυτόματα με τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Αυτό, με τη σειρά του, αναζωπυρώνει την ιδέα ευρωπαϊκών δομών στρατιωτικής διοίκησης – κάτι που μέχρι πρότινος φαινόταν πολιτικά αδιανόητο.
Η τεχνολογία ως πεδίο ανεξαρτησίας
Αν στην άμυνα η Ευρώπη διστάζει, στην τεχνολογία η διάθεση για ρήξη είναι πιο εμφανής. Οι ψηφοφόροι της ΕΕ εδώ και χρόνια βλέπουν με καχυποψία την κυριαρχία αμερικανικών κολοσσών όπως η Google, η Meta και το X, κάτι που εξηγεί και τη στήριξη στους αυστηρούς ευρωπαϊκούς κανονισμούς για τις ψηφιακές πλατφόρμες.
Η Γαλλία ετοιμάζεται να αποκλείσει αμερικανικά εργαλεία τηλεδιάσκεψης από τη δημόσια διοίκηση, ενώ η Γερμανία εξετάζει παρόμοιες κινήσεις. «Η Ευρώπη περνά τη δική της στιγμή αφύπνισης», είπε πρόσφατα η Χένα Βιρκούνεν, υπεύθυνη της ΕΕ για την τεχνολογία, υπογραμμίζοντας ότι η εξάρτηση από μία χώρα ή μία εταιρεία σε κρίσιμες τεχνολογίες θεωρείται πλέον στρατηγικό ρίσκο.
Στο Νταβός, η ανακοίνωση της ευρωπαϊκής πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης W – σχεδιασμένης να ανταγωνιστεί την X του Έλον Μασκ, ήρθε να δώσει και συμβολική διάσταση σε αυτή τη στροφή, με έμφαση στην αποθήκευση δεδομένων εντός ευρωπαϊκού ελέγχου.
Ενέργεια: το νέο γεωπολιτικό στοίχημα
Η ενεργειακή εξάρτηση αποτελεί το επόμενο μεγάλο μέτωπο. Οι ΗΠΑ καλύπτουν ήδη πάνω από το 25% των ευρωπαϊκών εισαγωγών φυσικού αερίου, ποσοστό που αυξάνεται όσο αποκόπτονται οι ρωσικές ροές. Αυτό όμως δημιουργεί έναν νέο πονοκέφαλο: μήπως η Ευρώπη απλώς αντικατέστησε έναν προμηθευτή υψηλού ρίσκου με έναν άλλο;
Ο επίτροπος Ενέργειας Νταν Γιόργκενσεν έχει προειδοποιήσει ότι η γεωπολιτική δεν μπορεί πλέον να διαχωρίζεται από την ενέργεια. Οι αμερικανικές διεκδικήσεις στη Γροιλανδία, όπως λέει, έδειξαν πόσο γρήγορα τα οικονομικά συμφέροντα μπορούν να γίνουν εργαλείο πίεσης.
Χρήμα, πληρωμές και… χρυσός
Ακόμη και ο τρόπος που πληρώνουν οι Ευρωπαίοι μπαίνει στο μικροσκόπιο. Η κυριαρχία των Visa και Mastercard προκαλεί ανησυχία στις Βρυξέλλες, οι οποίες ποντάρουν στο ψηφιακό ευρώ που αναμένεται προς το τέλος της δεκαετίας ως ευρωπαϊκή εναλλακτική.
Στη Γερμανία, η συζήτηση φτάνει μέχρι και στα αποθέματα χρυσού που φυλάσσονται στη Νέα Υόρκη. Πολιτικοί ζητούν τον επαναπατρισμό τους, θεωρώντας ότι η εποχή της «απόλυτης εμπιστοσύνης» στην Ουάσιγκτον έχει παρέλθει.
Μια σχέση που αλλάζει, όχι που τελειώνει
Η Ευρώπη δεν κόβει δεσμούς με τις ΗΠΑ. Όμως τους επαναδιαπραγματεύεται. Από την άμυνα και την τεχνολογία μέχρι την ενέργεια και το χρήμα, η ΕΕ επιχειρεί να μειώσει τα σημεία τρωτότητας της σε έναν κόσμο όπου η Ουάσιγκτον δεν θεωρείται πια δεδομένος προστάτης.
Και αυτό, ίσως, είναι η πιο βαθιά αλλαγή όλων. Αν η εποχή Τραμπ έφερε κάτι, είναι η συνειδητοποίηση ότι η ευρωπαϊκή κυριαρχία δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται σε ξένες εγγυήσεις, αλλά μόνο στις δικές της αντοχές.
Πηγή: POLITICO
