Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης.
Προσθήκη του zougla.gr στην GoogleΗ στρατηγική ανάλυση, όπως εξακολουθούν να τη διδάσκουν και να την εφαρμόζουν τα περισσότερα θεσμικά μας όργανα, στηρίζεται σε παραδοχές που κληρονομήσαμε από τη Βεστφαλιανή και καρτεσιανή περίοδο της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Οι παραδοχές αυτές ανταποκρίνονταν σε έναν κόσμο όπου τα έθνη-κράτη ανταγωνίζονταν στο πλαίσιο μιας ενιαίας κανονιστικής τάξης. Δεν ανταποκρίνονται, όμως, σε μια πολυπολική διεθνή τάξη, της οποίας οι βασικοί πόλοι αυτοπροσδιορίζονται ολοένα και περισσότερο ως κράτη-πολιτισμοί.
Πολλές από τις σημαντικότερες στρατηγικές λανθασμένες εκτιμήσεις των τελευταίων τριάντα ετών ξεκίνησαν ως επιτυχημένες αναλυτικές προσεγγίσεις. Τα μοντέλα έδειχναν συνεκτικά, τα δεδομένα ήταν ακριβή και οι εκτιμήσεις διατυπώνονταν με μεγάλη βεβαιότητα. Οι δυτικές πολιτικές και στρατηγικές κοινότητες πίστευαν ότι η ενσωμάτωση της Κίνας στην παγκόσμια αγορά θα οδηγούσε σε πολιτική σύγκλιση, ότι η μετασοβιετική Ρωσία θα εξελισσόταν σε ένα μεγάλο ευρωπαϊκό έθνος-κράτος και ότι η ανατροπή των καθεστώτων στο Ιράκ και τη Λιβύη θα άνοιγε τον δρόμο για τη δημιουργία φιλελεύθερων θεσμών. Καμία από αυτές τις προσδοκίες δεν διαψεύστηκε εξαιτίας έλλειψης πληροφοριών. Απέτυχαν επειδή οι πληροφορίες ερμηνεύθηκαν μέσα από έναν λανθασμένο αναλυτικό φακό.
Η στρατηγική ανάλυση, όπως εξακολουθούν να τη διδάσκουν και να την εφαρμόζουν τα περισσότερα θεσμικά μας όργανα, στηρίζεται σε παραδοχές που προέρχονται από τη Βεστφαλιανή και καρτεσιανή αντίληψη της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Οι παραδοχές αυτές ήταν κατάλληλες για έναν κόσμο εθνικών κρατών που ανταγωνίζονταν μέσα σε ένα κοινό κανονιστικό πλαίσιο. Δεν επαρκούν πλέον για μια πολυπολική διεθνή τάξη, στην οποία οι κυριότεροι πόλοι ισχύος αυτοπροσδιορίζονται όλο και περισσότερο ως κράτη-πολιτισμοί.
Περισσότερα δεδομένα και ταχύτερα τεχνολογικά εργαλεία δεν πρόκειται να γεφυρώσουν αυτό το χάσμα. Εκείνο που απαιτείται είναι μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γνώση και οργανώνουμε την αναλυτική μας εργασία.
Τέσσερις αθέατες παραδοχές
Κάθε αναλυτική παράδοση ενσωματώνει ορισμένες παραδοχές, τις οποίες με την πάροδο του χρόνου παύει να αναγνωρίζει. Η συμβατική στρατηγική ανάλυση στηρίζεται σε τέσσερις τέτοιες παραδοχές.
Η πρώτη αφορά τη μονάδα ανάλυσης: το κυρίαρχο έθνος-κράτος, το οποίο θεωρείται νομικά ισότιμο με κάθε άλλο κράτος. Ωστόσο, ένα πολυπολικό διεθνές σύστημα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει κάθε τυπικά κυρίαρχο κράτος ως αυτοτελή πόλο ισχύος. Οι πραγματικοί πόλοι είναι πολύ λιγότεροι από τον συνολικό αριθμό των κρατών, ενώ για τις περισσότερες χώρες η κυριαρχία τους σε ζητήματα που αφορούν τη διαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης πραγμάτων παραμένει σε μεγάλο βαθμό μια νομική κατασκευή.
«Η καταμέτρηση των κρατών δεν ισοδυναμεί με την καταμέτρηση των κέντρων αυτόνομης στρατηγικής βούλησης».
Η δεύτερη παραδοχή αφορά τον χώρο. Οι χάρτες που χρησιμοποιούμε για την αποτύπωση των στρατιωτικών δυνατοτήτων και των αναπτύξεων δυνάμεων αντιμετωπίζουν τον χώρο ως ομοιογενή και μετρήσιμο. Πρόκειται για την έννοια της res extensa της πρώιμης νεότερης φιλοσοφίας, μια ιστορική κατασκευή της Δυτικής Ευρώπης, την οποία τα σχολεία και τα πανεπιστήμια διέδωσαν σε τέτοιο βαθμό ώστε να εμφανίζεται ως η μοναδική δυνατή αντίληψη του χώρου.
Ωστόσο, οι δρώντες που μελετούμε δεν αντιλαμβάνονται τον κόσμο μέσα από ένα καρτεσιανό γεωμετρικό πλέγμα. Ένα στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα ή μια ιερή πόλη διαθέτει συμβολικό και πολιτικό βάρος που καμία μετρική μέθοδος δεν μπορεί να αποτυπώσει πλήρως.
Η τρίτη παραδοχή αφορά τον χρόνο. Πολλά από τα μοντέλα πρόβλεψης εξακολουθούν να βασίζονται στην υπόθεση ότι όλες οι κοινωνίες ακολουθούν μια ενιαία γραμμική πορεία εξέλιξης προς τον ίδιο προορισμό, ο οποίος συνήθως ταυτίζεται με τη δημοκρατία της αγοράς. Έτσι, οι διαφορετικές κοινωνίες εμφανίζονται ως «καθυστερημένες» και ως υποχρεωμένες να ακολουθήσουν τελικά την ίδια διαδρομή.
Η θεωρία της σύγκλισης αποτελεί ακριβώς αυτή την παραδοχή εφαρμοσμένη στη στρατηγική σκέψη.
Η τέταρτη και λιγότερο ορατή παραδοχή αφορά τον ίδιο τον παρατηρητή: την αντίληψη μιας ουδέτερης οπτικής γωνίας, από την οποία ο αναλυτής πιστεύει ότι μπορεί να παρατηρεί το διεθνές σύστημα χωρίς να αποτελεί μέρος του.
Οι επαγγελματίες των υπηρεσιών πληροφοριών αποκαλούν το πρακτικό αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης mirror-imaging: την τάση να υποθέτουμε ότι η άλλη πλευρά σκέφτεται και αποφασίζει με τον ίδιο τρόπο που σκεφτόμαστε και αποφασίζουμε εμείς.
Κατά τη διάρκεια του τελευταίου αιώνα, ο εθνοκεντρισμός αποτέλεσε διαχρονική πηγή στρατηγικών σφαλμάτων. Το πρόβλημα δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ουσιαστικά, επειδή θεωρήθηκε προσωπική προκατάληψη μεμονωμένων αναλυτών και όχι δομικό χαρακτηριστικό της ίδιας της επιστήμης της στρατηγικής ανάλυσης.
Το κράτος-πολιτισμός
Οι παραπάνω παραδοχές αποκτούν σήμερα ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς οι βασικοί πρωταγωνιστές της αναδυόμενης διεθνούς τάξης δεν περιγράφουν πλέον τον εαυτό τους αποκλειστικά ως έθνη-κράτη.
Με τον όρο «κράτος-πολιτισμός» εννοώ μια πολιτική οντότητα που θεμελιώνει τη νομιμοποίησή της και τον στρατηγικό της σκοπό σε μια μακράς ιστορικής διάρκειας πολιτισμική αυτοαντίληψη, περιλαμβάνει διαφορετικούς λαούς, θρησκείες ή γλώσσες στο πλαίσιο μιας ενιαίας πολιτικής μορφής και διεκδικεί το δικαίωμα να διαθέτει τη δική της κανονιστική τάξη, αντί να αποδέχεται μια καθολική και ενιαία τάξη πραγμάτων.
Πρόκειται για ένα διαφορετικό είδος πολιτικού υποκειμένου και όχι απλώς για ένα μεγαλύτερο ή ισχυρότερο έθνος-κράτος.
Τα επίσημα κρατικά κείμενα επιβεβαιώνουν πλέον αυτή τη μετατόπιση. Το Δόγμα Εξωτερικής Πολιτικής της Ρωσίας, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2023, χαρακτηρίζει τη χώρα ως «μοναδικό κράτος-πολιτισμό» και ως «ευρασιατική και ευρωειρηνική δύναμη».
Στην Κίνα, η πολιτισμική προσέγγιση του κράτους πέρασε από το επίπεδο μιας κριτικής παρατήρησης δυτικών ακαδημαϊκών στο επίπεδο ενός ρητού πολιτικού προγράμματος. Η θεωρία του Κινέζου φιλοσόφου Ζάο Τινγκγιάνγκ, γνωστή ως Tianxia («Όλα κάτω από τον Ουρανό»), προτείνει μια διεθνή τάξη θεμελιωμένη στη σχεσιακή ορθολογικότητα, σύμφωνα με την οποία η ύπαρξη προϋποθέτει τη συνύπαρξη.
Η Ινδία προβάλλει ανάλογες αυτοπεριγραφές, επιβεβαιώνοντας ότι το κράτος-πολιτισμός αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικές πολιτικές μορφές του 21ου αιώνα.
Το κατά πόσο αυτοί οι αυτοπροσδιορισμοί ανταποκρίνονται ιστορικά στην πραγματικότητα αποτελεί εύλογο ερώτημα. Οι επικριτές τους υποστηρίζουν ότι η πολιτισμική ρητορική μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη νομιμοποίηση διεκδικήσεων έναντι γειτονικών κρατών.
Ωστόσο, η ίδια η συζήτηση ενισχύει το βασικό επιχείρημα. Ένας αυτοπροσδιορισμός που διαμορφώνει το στρατηγικό δόγμα, την εκπαίδευση, τις συμμαχίες και τη χρήση στρατιωτικής ισχύος αποτελεί στρατηγικό δεδομένο, ανεξάρτητα από το αν είναι ιστορικά ακριβής.
Κάθε πολιτική κοινωνία μπορεί να θεωρηθεί ως ένα cosmion, ένας μικρόκοσμος νοημάτων που φωτίζεται εσωτερικά από τη δική του αυτοερμηνεία. Ένας αναλυτής που μελετά αποκλειστικά τον προϋπολογισμό, τον στόλο και το ΑΕΠ μιας χώρας, χωρίς να κατανοεί την εσωτερική της αντίληψη για τον κόσμο, μοιάζει με κάποιον που μετρά τους τοίχους ενός κτιρίου χωρίς να γνωρίζει τι συμβαίνει στο εσωτερικό του.
Τρεις επιστημολογικές μετατοπίσεις
Η πρώτη μετατόπιση είναι η μετάβαση από την ουδέτερη, υποτιθέμενα αντικειμενική οπτική στην παρατήρηση που αναγνωρίζει τη θέση του παρατηρητή.
Η θεωρία της σχετικότητας και η κβαντομηχανική ανέδειξαν ότι η θέση του παρατηρητή επηρεάζει αυτό που παρατηρεί. Η γεωπολιτική δεν αποτελεί εξαίρεση. Κάθε σχολή σκέψης ερμηνεύει τον κοινό γεωγραφικό και πολιτικό χάρτη μέσα από τον πολιτισμό στον οποίο ανήκει.
Η ρωσική σχολή αποκαλεί αυτή την προσέγγιση «γεωπολιτική υποκειμενικότητα» και, στη βάση της, διακρίνει τη γεωπολιτική της Θάλασσας, τη γεωπολιτική της Ξηράς και τη μεταβαλλόμενη γεωπολιτική της παράκτιας ζώνης που βρίσκεται ανάμεσά τους.
Αντίστοιχα συμπεράσματα έχει καταλήξει να διατυπώνει και η αποαποικιακή σκέψη: το όραμα ενός πολιτισμού δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως καθολική ορθολογικότητα χωρίς να μετατρέπει μια επιμέρους, τοπική αντίληψη σε δήθεν παγκόσμια αλήθεια.
Η αναγνώριση της θέσης του παρατηρητή δεν σημαίνει σχετικισμό. Δεν υποστηρίζει ότι όλες οι εκτιμήσεις είναι εξίσου έγκυρες. Υποστηρίζει ότι μια εκτίμηση που δηλώνει τις συντεταγμένες και τις αφετηρίες της είναι περισσότερο αξιόπιστη από εκείνη που τις αποκρύπτει.
Η δεύτερη μετατόπιση είναι η μετάβαση από τον ποσοτικό στον ποιοτικό χώρο.
Ένα κράτος-πολιτισμός οργανώνει την επικράτειά του με βάση τη σχέση κέντρου και περιφέρειας, τους ιερούς τόπους και τα ιστορικά σύνορα της συλλογικής μνήμης. Ο αναλυτής οφείλει να χαρτογραφήσει ποιες περιοχές θεωρούνται από έναν πολιτισμό πυρήνας, ποιες λειτουργούν ως ζώνες ασφαλείας και ποιες αντιμετωπίζονται ως ιστορικές πληγές.
Δύο γραμμές ίσου μήκους σε έναν χάρτη μπορεί να αντιστοιχούν σε εντελώς διαφορετικές πιθανότητες κλιμάκωσης μιας σύγκρουσης.
Η τρίτη μετατόπιση αφορά τη μετάβαση από την ατομική στη σχεσιακή ορθολογικότητα.
Ο κλασικός ρεαλισμός αντιμετωπίζει τον δρώντα που επιδιώκει τη μεγιστοποίηση των συμφερόντων του ως καθολικό πρότυπο ανθρώπινης και κρατικής συμπεριφοράς. Ωστόσο, και αυτό το πρότυπο αποτελεί προϊόν μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου.
Δεν χρειάζεται να αποδεχθεί κανείς, σε κανονιστικό επίπεδο, ότι η συνύπαρξη πρέπει να υπερισχύει του εθνικού συμφέροντος, προκειμένου να αναγνωρίσει τη σημασία αυτής της προειδοποίησης. Οι διεθνείς δρώντες μπορεί να αποδίδουν διαφορετική βαρύτητα στο κύρος, στην ιστορική μνήμη ή στις θρησκευτικές υποχρεώσεις σε σχέση με τον ορθολογισμό της χρησιμότητας που τους αποδίδουμε εμείς.
Μια πρόβλεψη που αγνοεί αυτές τις παραμέτρους μπορεί να είναι εξαιρετικά ακριβής ως προς τους αριθμούς της, αλλά εντελώς λανθασμένη ως προς το αποτέλεσμά της.
Έξι αλλαγές στη μεθοδολογία
Όλα τα παραπάνω απαιτούν και μια ουσιαστική μεθοδολογική αναθεώρηση.
Πρώτον, χρειάζεται μια διπλή μονάδα ανάλυσης. Δίπλα στο κράτος, οι αναλυτές πρέπει να εξετάζουν και τον πολιτισμικό γεωπολιτικό χώρο, το Grossraum του Καρλ Σμιτ, ως αυτοτελές επίπεδο ανάλυσης. Αυτός ο χώρος διαθέτει τον δικό του πυρήνα, την περιφέρειά του, την εσωτερική του πολυμορφία και τις γραμμές επαφής του με άλλους πολιτισμικούς χώρους.
Δεύτερον, απαιτείται ανανεωμένη μελέτη της στρατηγικής κουλτούρας. Ο Τζακ Σνάιντερ εισήγαγε την έννοια αυτή στο ερευνητικό περιβάλλον της RAND το 1977, προκειμένου να εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο η Σοβιετική Ένωση αντιλαμβανόταν τα πυρηνικά όπλα. Ο Άλαστερ Ίαν Τζόνστον της προσέδωσε ένα αυστηρότερο ερευνητικό πλαίσιο το 1995.
Το συγκεκριμένο πεδίο υποχώρησε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ακριβώς τη στιγμή που άρχιζε να καθίσταται απαραίτητο. Σήμερα πρέπει να επανασυνδεθεί με την πολιτισμική ανάλυση, μέσα από τη συστηματική μελέτη των στρατηγικών δογμάτων, της ιστοριογραφίας, των σχολικών προγραμμάτων και των θρησκευτικών και φιλοσοφικών παραδόσεων.
Τρίτον, απαιτείται ερμηνευτική προσέγγιση των πολιτικών και ιστορικών κειμένων. Οι ιδρυτικοί μύθοι, οι επίσημες πολιτικές έννοιες, οι ιστορικές επέτειοι και το λεξιλόγιο της πολιτικής νομιμοποίησης δεν αποτελούν διακοσμητικά στοιχεία. Συνιστούν τη γραμματική των μελλοντικών αποφάσεων.
Εάν γνωρίζεις τη γραμματική, μπορείς να κατανοήσεις και να προβλέψεις το μέλλον που διαμορφώνεται μέσα από αυτήν.
Τέταρτον, χρειάζεται ανάλυση από πολλαπλές οπτικές γωνίες. Τεχνικές όπως η ανάλυση ανταγωνιστικών υποθέσεων πρέπει να επεκταθούν, ώστε να περιλαμβάνουν κριτικές αξιολογήσεις από ομάδες αναλυτών εκπαιδευμένων να σκέφτονται μέσα από διαφορετικές πολιτισμικές και διανοητικές παραδόσεις.
Οι αποκλίσεις μεταξύ των εκτιμήσεών τους πρέπει να αντιμετωπίζονται ως πολύτιμα δεδομένα και όχι ως ανεπιθύμητος αναλυτικός θόρυβος. Οι διαφωνίες συχνά αποκαλύπτουν τα σημεία στα οποία η δική μας οπτική είναι πιθανότερο να μας παραπλανήσει.
Πέμπτον, απαιτείται η υιοθέτηση πολλαπλών χρονικών οριζόντων. Τα κράτη-πολιτισμοί σχεδιάζουν και θυμούνται σε βάθος δεκαετιών και αιώνων. Οι σταθερές των στρατηγικών δογμάτων, οι διαχρονικές γεωγραφικές προτεραιότητες και τα επαναλαμβανόμενα πρότυπα συμμαχιών πρέπει να εξετάζονται παράλληλα με τους εκλογικούς κύκλους και τις ετήσιες δημοσιονομικές περιόδους.
Έκτον, χρειάζεται αυστηρή βαθμονόμηση των αναλυτικών εκτιμήσεων. Ο πραγματικός κίνδυνος της πολιτισμικής προσέγγισης είναι ο ουσιοκρατισμός: η αντιμετώπιση ενός πολιτισμού ως μιας σταθερής και αμετάβλητης ουσίας που υποτίθεται ότι εξηγεί τα πάντα, καταλήγοντας τελικά να μην εξηγεί τίποτα.
Η απάντηση σε αυτόν τον κίνδυνο είναι η αναλυτική πειθαρχία. Οι υποθέσεις πρέπει να διατυπώνονται με σαφώς προσδιορισμένους βαθμούς βεβαιότητας, να συνδέονται με παρατηρήσιμους δείκτες και να εγκαταλείπονται όταν τα πραγματικά δεδομένα τις διαψεύδουν.
Πιθανές αντιρρήσεις
Μήπως αυτή η προσέγγιση επαναφέρει τη θεωρία της σύγκρουσης των πολιτισμών;
Η απάντηση είναι αρνητική. Ο Σάμιουελ Χάντινγκτον χρησιμοποίησε τους πολιτισμούς για να προβλέψει τις μελλοντικές γραμμές σύγκρουσης. Η προσέγγιση που προτείνεται εδώ τους χρησιμοποιεί ως εργαλείο περιορισμού των παρεξηγήσεων και των λανθασμένων εκτιμήσεων.
«Η αναγνώριση ότι ένας άλλος δρώντας σκέφτεται από διαφορετικό κέντρο αναφοράς αποτελεί προϋπόθεση της διπλωματίας και όχι του πολέμου».
Δεν είναι, άλλωστε, οι πολιτισμοί πολυφωνικοί και εσωτερικά αμφισβητούμενοι;
Ασφαλώς και είναι. Οι ρωσικές, κινεζικές και ινδικές πολιτισμικές αφηγήσεις δεν αποτελούν ενιαίες και αδιαμφισβήτητες φωνές. Η καταγραφή των εσωτερικών τους αντιθέσεων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της προτεινόμενης μεθοδολογίας.
Μπορεί, επίσης, η πολιτισμική ρητορική να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για την επιβολή κυριαρχίας;
Ναι, μπορεί. Κανένας αναλυτής δεν πρέπει να υιοθετεί άκριτα τον αυτοπροσδιορισμό ενός κράτους ή μιας πολιτικής οντότητας. Η απάντηση, όμως, δεν είναι η απόρριψή του, αλλά η κριτική και συστηματική μελέτη του.
Ένας αναλυτής που αρνείται να λάβει σοβαρά υπόψη την πολιτισμική αυτοαντίληψη ενός κράτους δεν γίνεται περισσότερο αντικειμενικός. Αντίθετα, χάνει την ικανότητα να προβλέπει τη συμπεριφορά του.
Προς μια επιστήμη των πολλαπλών οπτικών
Η στρατηγική ανάλυση γεννήθηκε ως επιστήμη μιας συγκεκριμένης οπτικής: εκείνης της ναυτικής Δύσης που παρατηρούσε τον υπόλοιπο κόσμο. Όσο αυτή η οπτική συνέπιπτε με το παγκόσμιο κέντρο ισχύος, τα τυφλά σημεία της είχαν σχετικά περιορισμένο κόστος.
Σε έναν πολυπολικό κόσμο, όμως, το κόστος αυτό γίνεται πολύ μεγαλύτερο, καθώς οι δρώντες που ερμηνεύουμε λανθασμένα διαθέτουν πλέον την ισχύ να ενεργούν με βάση τη δική τους αντίληψη για τον κόσμο.
Η αναθεμελίωση της στρατηγικής ανάλυσης προϋποθέτει ότι θα δηλώνουμε ξεκάθαρα τη θέση από την οποία παρατηρούμε, θα χαρτογραφούμε τον χώρο όπως τον αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι διεθνείς δρώντες, θα αναγνωρίζουμε την ύπαρξη πολλαπλών μορφών ορθολογικότητας και θα δημιουργούμε μεθόδους ικανές να συνθέτουν διαφορετικές πολιτισμικές οπτικές χωρίς να καταλήγουν στον σχετικισμό.
Τα πανεπιστήμια, οι δεξαμενές σκέψης και οι υπηρεσίες πληροφοριών χρειάζονται αναλυτές που να γνωρίζουν όχι μόνο αριθμούς, στατιστικά στοιχεία και υπολογιστικά φύλλα, αλλά και γλώσσες, ιστορία και φιλοσοφία.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι εάν ο κόσμος έχει γίνει πολυπολικός. Αυτό που πρέπει να αναρωτηθούμε είναι εάν ο τρόπος με τον οποίο γνωρίζουμε και ερμηνεύουμε τον κόσμο θα καταφέρει να γίνει πολυπολικός εγκαίρως.

