Ο Παναγιώτης Τζαφέρης συναντά τον «Κανένα» στην παράσταση «Optansia & Guerrilla», τη νέα σκηνική πρόταση του Γιώργου Δάμπαση, εμπνευσμένη από το έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη «Ο Γορίλας και η Ορτανσία». Στο Θέατρο Αργώ, μέσα από μια παράσταση που μοιάζει περισσότερο με θεατρικό δοκίμιο παρά με συμβατική αφήγηση, ο ηθοποιός καλείται να κινηθεί ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία, την ταυτότητα και την ανωνυμία, τη φόρμα και την αλήθεια.
Ο ίδιος παραδέχεται πως η πρώτη του επαφή με τον ρόλο δεν ήταν εύκολη. Κάθε προσπάθεια να «εξηγήσει» ψυχολογικά τον «Κανένα» κατέληγε σε αδιέξοδο. «Ο ρόλος αντιστεκόταν στο να αποκτήσει μια σταθερή ταυτότητα», λέει, θυμούμενος πρόβες από τις οποίες έφευγε με την αίσθηση ότι δεν είχε βρει τίποτα ουσιαστικό. Σταδιακά, όμως, αντιλήφθηκε ότι αυτή ακριβώς η αμηχανία ήταν μέρος της διαδικασίας. Αντί να αναζητήσει απαντήσεις στη λογική ανάλυση, στράφηκε στο σώμα, στον ρυθμό και στη σχέση με τον σκηνικό χώρο. Η σπουδή του στη Φυσική, όπως εξομολογείται, επηρεάζει συχνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη σκηνή: ως «ένα πεδίο δυνάμεων και εντάσεων».
Η συνάντησή του με τη μέθοδο του Michael Seibel υπήρξε επίσης καθοριστική. Δεν τον ενδιαφέρει, όπως λέει, μια υποκριτική που «παίζει» κάτι προκατασκευασμένο, αλλά μια διαδικασία όπου μια πραγματική εμπειρία μπορεί να συμβεί επί σκηνής. Έτσι, ο «Κανένας» μετατρέπεται σε έναν άνθρωπο που μοιάζει να αδυνατεί να σταθεί οριστικά κάπου, μια ύπαρξη διαρκώς μετακινούμενη, εύθραυστη και ανοιχτή.
Στο «Optansia & Guerrilla», οι ηθοποιοί λειτουργούν ως «θεατρικοί αντάρτες», αρνούμενοι τον εύκολο εντυπωσιασμό και τη βολική αισθητική. Ο Παναγιώτης Τζαφέρης περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως βαθιά εκτεθειμένη και απαιτητική. «Αν προσπαθήσεις να ελέγξεις υπερβολικά αυτό που κάνεις, φαίνεται αμέσως νεκρό», σημειώνει. Οι πρόβες, μακριά από κάθε βεβαιότητα, λειτουργούσαν ως πεδίο αναζήτησης, ακόμη και αποτυχίας. Με τον Γιώργο Δάμπαση, όπως αναφέρει, δεν υπήρχε η πίεση να βρεθεί γρήγορα μια “σωστή” λύση· υπήρχε ο χρόνος της σιωπής, της αναπνοής, της αβεβαιότητας. Και ίσως εκεί να γεννήθηκε η ουσία της παράστασης.
Ο ηθοποιός βλέπει στον «Κανένα» ένα πρόσωπο απόλυτα σύγχρονο. Σε μια εποχή όπου όλοι μοιάζουν υποχρεωμένοι να αποδεικνύουν διαρκώς ότι υπάρχουν, ότι είναι «κάποιοι», ο χαρακτήρας του κουβαλά την εξάντληση αυτής της διαρκούς έκθεσης. «Προσπαθεί να κρατήσει κάτι αληθινό μέσα του, όχι κάτι εντυπωσιακό, απλώς αληθινό», αναφέρει. Και αυτή η ανάγκη για αλήθεια φαίνεται να διαπερνά συνολικά τη στάση του απέναντι στο θέατρο.
Δεν τον συγκινεί ένα θέατρο που λειτουργεί ως γρήγορη κατανάλωση εικόνων και συναισθημάτων. Τον ενδιαφέρει περισσότερο μια εμπειρία που αφήνει στον θεατή μια αμηχανία, μια εκκρεμότητα, ένα ερώτημα που συνεχίζει να δουλεύει μέσα του και μετά το τέλος της παράστασης. «Υπάρχουν παραστάσεις που τις ξεχνάς μόλις βγεις από το θέατρο και άλλες που επιστρέφουν αργότερα χωρίς να ξέρεις ακριβώς γιατί», λέει χαρακτηριστικά.
Με μια ήρεμη αλλά ουσιαστική σκηνική παρουσία, ο Παναγιώτης Τζαφέρης ανήκει στους ηθοποιούς που δεν επιδιώκουν τον εύκολο εντυπωσιασμό, αλλά χτίζουν αθόρυβα έναν βαθιά προσωπικό τρόπο έκφρασης. Η σκέψη, η ευαισθησία και η εσωτερικότητα με την οποία προσεγγίζει τους ρόλους του αποκαλύπτουν έναν καλλιτέχνη που αντιμετωπίζει το θέατρο ως πεδίο διαρκούς αναζήτησης και όχι ως χώρο βεβαιοτήτων. Στο «Optansia & Guerrilla» καταφέρνει να δώσει στον «Κανένα» μια σπάνια ανθρώπινη ευθραυστότητα, δημιουργώντας έναν χαρακτήρα που μένει στον θεατή πολύ μετά το τέλος της παράστασης.
Η φράση «είμαστε σε πόλεμο», που διαπερνά το έργο, αποκτά στα λόγια του μια βαθιά υπαρξιακή διάσταση. Ο πόλεμος δεν αφορά μόνο τις συγκρούσεις που εξελίσσονται καθημερινά στον κόσμο, αλλά και τη δυσκολία του ανθρώπου να διατηρήσει μια αληθινή επαφή μέσα στον ασταμάτητο θόρυβο της εικόνας και της πληροφορίας. Ο «Κανένας», σύμφωνα με τον ίδιο, παλεύει απέναντι στην απώλεια της πραγματικής ανθρώπινης παρουσίας.
Ο Παναγιώτης Τζαφέρης δεν κρύβει ότι τον ενδιαφέρει περισσότερο η διαρκής αναζήτηση παρά η αίσθηση της κατάκτησης. Οι στιγμές που τον σημαδεύουν καλλιτεχνικά είναι εκείνες όπου αισθάνεται εκτεθειμένος ή αποσταθεροποιημένος, γιατί τότε -όπως λέει-συμβαίνει κάτι πραγματικά ζωντανό. Παράλληλα, το θέατρο για εκείνον δεν περιορίζεται στη σκηνή. Η σύνδεσή του με την εκπαίδευση και με κοινωνικές ομάδες έξω από ένα στενά καλλιτεχνικό πλαίσιο αποτελεί βασικό κομμάτι της διαδρομής του.
Συμμετέχει σε προγράμματα θεατρικής εκπαίδευσης στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Δομοκού και σε εργαστήρια για ασυνόδευτους ανήλικους πρόσφυγες, αναζητώντας, όπως ο ίδιος πιστεύει, τις πιο αληθινές συναντήσεις.
Αυτή την περίοδο, εκτός από τις παραστάσεις του «Optansia & Guerrilla», βρίσκεται σε πρόβες ως σκηνοθέτης για το έργο «Το Ενοχικό μου Στήθος» της Αγγελικής Σπανού, στο πλαίσιο του 16ου Off Off Athens Festival στο Θέατρο Επί Κολωνώ.
Παράλληλα συμμετέχει στις αναγνώσεις του έργου «The Great Road» του Michael Seibel, στο διεθνές φεστιβάλ τέχνης και πολιτισμού Apocalyptica – The Battle for Marathon.
Γεννημένος στη Χαλκίδα, με σπουδές στη Φυσική στο ΕΚΠΑ και στην υποκριτική στη Δραματική Σχολή Κώστας Καζάκος, ο Παναγιώτης Τζαφέρης ανήκει σε εκείνη τη γενιά ηθοποιών που αντιμετωπίζουν το θέατρο όχι ως χώρο βεβαιοτήτων, αλλά ως μια ανοιχτή διαδικασία έρευνας. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο ουσιαστικό στοιχείο της παρουσίας του στη σκηνή: η διαρκής του διάθεση να παραμένει ανοιχτός στο άγνωστο.
«Optansia & Guerrilla» -Παναγιώτης Τζαφέρης – Φωτογραφία: Γιάννης Πρίφτης
Ο ρόλος του «Κανένα» έχει ήδη από το όνομά του μια έντονη συμβολική φόρτιση. Πώς τον προσεγγίσατε ερμηνευτικά; Είναι απουσία ή μια άλλη μορφή παρουσίας;
Στην αρχή με δυσκόλεψε αρκετά γιατί κάθε φορά που προσπαθούσα να τον “εξηγήσω” ψυχολογικά, ο ρόλος έχανε κάτι, αντιστεκόταν στο να αποκτήσει μια σταθερή ταυτότητα. Υπήρξαν πρόβες που έφευγα με την αίσθηση ότι δεν είχα βρει τίποτα ουσιαστικό και αυτό με εκνεύριζε αρκετά. Μετά κατάλαβα ότι ίσως αυτός ο εκνευρισμός ήταν μέρος της διαδικασίας. Άρχισα να τον δουλεύω περισσότερο μέσα από το σώμα, τον ρυθμό και τη σχέση με τον χώρο. Ίσως εκεί να με έχει επηρεάσει και η φυσική, γιατί πολλές φορές βλέπω τη σκηνή σαν ένα πεδίο δυνάμεων και εντάσεων. Παράλληλα, η δουλειά μου με τον Michael Seibel με έχει φέρει πιο κοντά σε μια υποκριτική όπου δεν προσπαθείς πρώτα να “παίξεις” κάτι αλλά να αφήσεις μια πραγματική εμπειρία να συμβεί πάνω στη σκηνή. Ο «Κανένας» για μένα δεν είναι απουσία, είναι ένας άνθρωπος που σαν να μην μπορεί ποτέ να σταθεί οριστικά κάπου.
Στην παράσταση «Optansia & Guerrilla», οι ηθοποιοί μετατρέπονται σε «θεατρικούς αντάρτες». Τι σημαίνει αυτό πρακτικά πάνω στη σκηνή για τον δικό σας ρόλο;
Σημαίνει ότι δεν μπορείς να κρυφτείς πίσω από φόρμες αισθητικής ή από μια “έξυπνη” υποκριτική. Αν προσπαθήσεις να ελέγξεις υπερβολικά και προκαταβολικά αυτό που κάνεις φαίνεται αμέσως νεκρό. Αυτό στις πρόβες σε κάνει να νιώθεις αρκετά εκτεθειμένος (ατάλαντος- αγγούρι- παλτό) και αυτό δεν μου ήταν ευχάριστο, αλλά νομίζω ότι εκεί υπήρχε κάτι αληθινό. Στην εργασία μου θέλω να κρατώ την ανάγκη μου να παραμένω ανοιχτός σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει τη δεδομένη στιγμή και όχι να εκτελώ απλώς μια φόρμα που ήδη ξέρω καλά.
«Optansia & Guerrilla» – Βασίλης Ζαφειρόπουλος -Φωτογραφία: Γιάννης Πρίφτης
Το έργο συνομιλεί με τον Ιάκωβο Καμπανέλλη αλλά μεταφέρεται στο σήμερα. Πού συναντά ο «Κανένας» τη σύγχρονη πραγματικότητα;
Νομίζω ότι σήμερα υπάρχει μια συνεχής πίεση να παρουσιάζουμε διαρκώς μια εκδοχή του εαυτού μας, να πρέπει συνέχεια να αποδεικνύεις ότι υπάρχεις, ότι είσαι «Κάποιος». Αυτό κουράζει πολύ. Ο «Κανένας» μου έδωσε την αίσθηση ενός ανθρώπου που έχει εξαντληθεί από αυτή τη διαδικασία και προσπαθεί να κρατήσει κάτι αληθινό μέσα του, όχι κάτι εντυπωσιακό, απλώς αληθινό. Και νομίζω ότι αυτό είναι αρκετά σύγχρονο.
Υπάρχει μια έντονη αίσθηση αντίστασης απέναντι στον «διασκεδαστικό ρόλο» του θεάτρου. Πώς βιώνετε αυτή τη σύγκρουση ως ηθοποιός μέσα στην παράσταση;
Δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα ένα θέατρο που λειτουργεί μόνο σαν γρήγορη κατανάλωση εικόνων και συναισθημάτων. Με ενδιαφέρει περισσότερο μια εμπειρία που μπορεί να αφήσει και μια αμηχανία ή μια εκκρεμότητα στον θεατή. Αυτό φυσικά έχει ρίσκο γιατί δεν μπορείς να βασιστείς σε εύκολες αντιδράσεις ή σε μια άμεση επιβεβαίωση από το κοινό. Υπάρχουν βράδια που νιώθεις ότι το κοινό αντιστέκεται και αυτό είναι δύσκολο. Αλλά ίσως εκεί ξεκινά πραγματικά ένας διάλογος.
«Optansia & Guerrilla» – Παναγιώτης Τζαφέρης -Δανάη Αναστασία Γεωργούλα – Φωτογραφία: Γιάννης Πρίφτης
Ο σκηνοθέτης μιλά για «θεατρικό δοκίμιο» και για τη δοκιμή ως διαδικασία ανακάλυψης. Πόσο χώρο σας άφησε αυτή η λογική να πειραματιστείτε με τον ρόλο;
Με τον Γιώργο Δάμπαση οι πρόβες λειτουργούσαν περισσότερο σαν διαδικασία έρευνας παρά σαν προσπάθεια να βρούμε γρήγορα μια “σωστή” λύση. Θυμάμαι πρόβες που ξεκινούσαν μόνο από μια αναπνοή ή μια σιωπή χωρίς να ξέρουμε ακριβώς πού θα οδηγηθούν. Στην αρχή αυτό με αποσταθεροποίησε αρκετά γιατί δεν υπήρχε κάτι ασφαλές να κρατηθώ, πολλές φορές έφυγα από την πρόβα και πίστευα ότι δεν προχωράμε καθόλου. Μετά καταλάβαινα ότι μάλλον εκείνες οι μέρες ίσως ήταν οι πιο ουσιαστικές γιατί η πρόβα γινόταν ένας χώρος όπου μπορούσαμε να αποτύχουμε.
Ο «Κανένας» φαίνεται να κινείται ανάμεσα σε ταυτότητα και ανωνυμία. Σας δυσκόλεψε ή σας απελευθέρωσε αυτή η ασάφεια;
Με απελευθέρωσε, αν και στην αρχή με τρόμαξε λίγο ή και αρκετά. Όταν ένας ρόλος δεν έχει ξεκάθαρα όρια, υπάρχει πάντα η ανασφάλεια ότι μπορεί να χαθείς μέσα του. Νομίζω ότι ακόμα δεν έχω αντιληφθεί πλήρως τον «Κανένα» και ίσως αυτό είναι καλό. Με ενδιαφέρει η υποκριτική που δεν κλείνει οριστικά τα πράγματα αλλά αφήνει χώρο για κάτι ζωντανό να συνεχίσει να συμβαίνει κάθε φορά στο τώρα.
«Optansia & Guerrilla» – Σπύρος Σουρβίνος, Παναγιώτης Τζαφέρης
Η φράση «είμαστε σε πόλεμο» διαπερνά το έργο. Σε ποιον πόλεμο πιστεύετε ότι βρίσκεται ο χαρακτήρας σας;
Κοιτάξτε γύρω μας πόσους πολέμους βλέπουμε καθημερινά. Σουδάν, Μυανμάρ, Ουκρανία, Ιράν, Γάζα. Ζούμε σε μια περίοδο τεράστιας αστάθειας και ταυτόχρονα μέσα σε έναν ασταμάτητο θόρυβο εικόνας και πληροφορίας. Πολλές φορές νιώθω ότι δυσκολευόμαστε απλώς να υπάρξουμε χωρίς να μετατρέπουμε αμέσως τα πάντα σε εικόνα ή αφήγηση. Ο «Κανένας» μοιάζει να παλεύει να κρατήσει κάτι ζωντανό μέσα σε όλο αυτό, κάτι που να μην είναι απλώς ρόλος ή επιφάνεια. Ίσως σε έναν πόλεμο απέναντι στην απώλεια της πραγματικής ανθρώπινης επαφής.
Τι θα θέλατε να κρατήσει ο θεατής φεύγοντας από την παράσταση σε σχέση με τον δικό σας ρόλο;
Δεν θα ήθελα απαραίτητα να φύγει με μια “σωστή” ερμηνεία της παράστασης. Περισσότερο με ενδιαφέρει να μείνει μέσα του μια αίσθηση ή ένα ερώτημα που να συνεχίσει να δουλεύει και μετά. Υπάρχουν παραστάσεις που τις ξεχνάς μόλις βγεις από το θέατρο και άλλες που επιστρέφουν κάπως αργότερα ή πολύ αργότερα χωρίς να ξέρεις ακριβώς γιατί. Νομίζω ότι με ενδιαφέρει περισσότερο το δεύτερο.
Τι ονειρεύεστε για την καλλιτεχνική σας διαδρομή;
Να συνεχίσω να κάνω θέατρο, να συνεχίσω να έχω την ευτυχία να συνεργάζομαι με συναδέλφους όπως την Δανάη, τον Billie, τον Σπύρο, τον Γιώργο. Να συνεχίσω να βρίσκομαι σε διαδικασία αναζήτησης και να μη αισθανθώ ποτέ ότι κατέχω πλήρως αυτό που κάνω. Οι στιγμές που με ενδιαφέρουν περισσότερο καλλιτεχνικά είναι συνήθως αυτές όπου νιώθω λίγο εκτεθειμένος ή αποσταθεροποιημένος, γιατί εκεί αισθάνομαι ότι κάτι πραγματικά συμβαίνει και δεν επαναλαμβάνω απλώς μια έτοιμη φόρμα ή κάτι που ήδη ξέρω καλά. Παράλληλα με ενδιαφέρει πολύ και η σύνδεση του θεάτρου με την εκπαίδευση και με ανθρώπους έξω από ένα στενά καλλιτεχνικό πλαίσιο. Εκεί πολλές φορές ίσως συμβαίνουν και οι πιο αληθινές συναντήσεις.
Ετοιμάζετε κάτι άλλο;
Αυτή την περίοδο βρίσκομαι σε πρόβες, ως σκηνοθέτης αυτή τη φορά, στο πλαίσιο του 16ου Off Off Athens Festival του θεάτρου Επί Κολωνώ, με το νέο έργο της Αγγελικής Σπανού « το Ενοχικό μου Στήθος» μαζί με την Κάτια Βλάχου και Διαμάντω Βέργου, όπου και θα το παρουσιάσουμε στις 16 και 17 Ιουνίου.
Παράλληλα, στο πλαίσιο του διεθνούς φεστιβάλ τέχνης και πολιτισμού Apocalyptica -The Battle for Marathon υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του David Glass, ξεκινήσαμε τις αναγνώσεις για το έργο « The Great Road» του Michael Seibel, που είναι ο άνθρωπος, σκηνοθέτης και δάσκαλος που με έχει επηρεάσει ουσιαστικά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την υποκριτική και γενικά την παρουσία μου πάνω στη σκηνή τα τελευταία χρόνια.
Ο Παναγιώτης Τζαφέρης γεννήθηκε στη Χαλκίδα. Σπούδασε Φυσική στο ΕΚΠΑ και υποκριτική στην Ανωτέρα Δραματική Σχολή Κώστας Καζάκος. Έχει συνεργαστεί με σκηνοθέτες όπως οι Γ. Ηλιόπουλος, Σ. Πέππας, Μ. Βαρδάκα, Μ. Μέργου, Β. Σκούρα, Α. Σωτηρίου, Σ. Καλογιάννη, Romeo Castellucci και Michael Seibel.
Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια με τους Α. Μανωλικάκη, Α. Γκίκα και Ε. Σκότη, ενώ από το 2021 συμμετέχει στο εργαστήριο υποκριτικής Bodily Experienced Approach in Acting του Michael Seibel, εστιάζοντας στη φαινομενολογική προσέγγιση της υποκριτικής.
Παράλληλα διδάσκει υποκριτική και αναπτύσσει καλλιτεχνικά και κοινωνικά πρότζεκτ που συνδέουν το θέατρο με την εκπαίδευση και την κοινωνική ένταξη. Συμμετέχει σε προγράμματα θεατρικής εκπαίδευσης στο Σωφρονιστικό Κατάστημα Δομοκού και σε θεατρικά εργαστήρια για ασυνόδευτους ανήλικους πρόσφυγες.
Info:
Με τους Βασίλη Ζαφειρόπουλο, Σπύρο Σουρβίνο, Παναγιώτη Τζαφέρη και Δανάη Αναστασία Γεωργούλα
Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00 στο θέατρο Αργώ
Ελευσινίων 13-15, Αθήνα 104 37
(Στάση Μετρό Μεταξουργείο)
Τηλέφωνο: 2105201684
