LSE: Η οικονομία της καφετέριας στην Ελλάδα

Σοβαρό προβληματισμό, για τη μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή πορεία της Ελλάδας, εγείρει πρόσφατη ανάλυση του Ελληνικού Παρατηρητηρίου του London School of Economics (LSE). Η μελέτη διαπιστώνει ότι, παρά τις πολυετείς διαρθρωτικές αλλαγές και τη δημοσιονομική προσαρμογή της περιόδου 2010-2018, η χώρα διολισθαίνει σε ένα μοντέλο χαμηλής προστιθέμενης αξίας, το οποίο περιγράφεται ως «οικονομία των καφέ».

Η υποχώρηση της παραγωγικότητας και η συμπίεση των αμοιβών

Τα ευρήματα της έρευνας αποτυπώνουν μια σαφή υποχώρηση των θεμελιωδών μεγεθών της εργασίας:

Μείωση παραγωγικότητας: Η παραγωγικότητα της εργασίας υποχώρησε κατά 16%, το διάστημα 2009-2024, παραμένοντας αισθητά χαμηλότερα από τα επίπεδα πριν από την κρίση.

Πτώση πραγματικών μισθών: Η συρρίκνωση των πραγματικών αποδοχών κυμάνθηκε μεταξύ 26% και 35% συνολικά, ενώ στον τουριστικό τομέα η υποχώρηση άγγιξε το 60%.

Δομική μετατόπιση: Υπολογίζεται ότι το ένα τρίτο της συνολικής απώλειας στην παραγωγικότητα οφείλεται στη μαζική μεταφορά εργατικού δυναμικού προς τη φιλοξενία και την εστίαση, την ώρα που χάθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις σε πιο παραγωγικούς τομείς, όπως η βιομηχανία και η τεχνολογία.

Η αμφισβήτηση του αποτυπώματος των προγραμμάτων προσαρμογής

Οι ερευνητές (Μ. Νικηφόρος, Β. Μίσσος, Χ. Πιέρρος και Ν. Ροδουσάκης) σημειώνουν ότι η επικράτηση δραστηριοτήτων χαμηλής αποδοτικότητας έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τις διακηρυγμένες επιδιώξεις των τριών μνημονίων.

Αν και η δημοσιονομική εξυγίανση και οι απελευθερώσεις αγορών στόχευαν στην αποτελεσματική κατανομή των πόρων και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, η σημερινή πραγματικότητα αποκαλύπτει ένα σημαντικό χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες και τα αποτελέσματα.

Η κυριαρχία του τουρισμού και το φαινόμενο των «υπερ-ειδικευμένων» νέων

Από το 2009 έως το 2023, η απασχόληση στον κλάδο της εστίασης και των καταλυμάτων αυξήθηκε κατά 87%, καθιστώντας τον, τον μεγαλύτερο εργοδότη στη χώρα. Ωστόσο, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία του τομέα αυξήθηκε μόλις κατά 11%.

Παράλληλα, παρατηρείται έντονη αναντιστοιχία προσόντων. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά πτυχιούχων στην Ευρώπη που απασχολούνται σε θέσεις χαμηλής ειδίκευσης στον τουρισμό (άνω του 86%), υποβαθμίζοντας την απόδοση της εκπαίδευσης στην οικονομία.

Η συνεισφορά στο εξωτερικό ισοζύγιο και οι παράπλευρες πιέσεις

Αναμφίβολα, ο τουριστικός τομέας λειτούργησε ως καταλύτης για τη βελτίωση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, με το εμπορικό πλεόνασμα των ταξιδιωτικών υπηρεσιών να καλύπτει περίπου το ήμισυ της μείωσης του ελλείμματος μεταξύ 2009 και 2023. Ωστόσο, η υπερεξάρτηση από αυτό το μοντέλο δημιουργεί νέες προκλήσεις, όπως:

Κοινωνική και περιβαλλοντική επιβάρυνση.

Πιέσεις στη στεγαστική αγορά λόγω βραχυχρόνιων μισθώσεων.

Μειωμένα κίνητρα των επιχειρήσεων για τεχνολογικές επενδύσεις λόγω του χαμηλού εργατικού κόστους.

Τα μεγέθη της αγοράς του καφέ και της εστίασης

Η εικόνα της καθημερινότητας επιβεβαιώνεται και από τα οικονομικά δεδομένα των κλάδων:

Συνολικός τζίρος: Το 2024, ο κύκλος εργασιών της εστίασης ανήλθε σε 10,13 δισ. ευρώ και των καταλυμάτων σε 11,01 δισ. ευρώ, ξεπερνώντας συνολικά τα 21,1 δισ. ευρώ (στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ).

Κατανάλωση & Εισαγωγές: Η ετήσια κατανάλωση καφέ υπολογίζεται σε περίπου 71.600 τόνους (περίοδος 2025/2026), ενώ οι εισαγωγές το 2024 ξεπέρασαν τους 58.900 τόνους, συνολικής αξίας 427 εκατ. δολαρίων.

Πωλήσεις στη λιανική: Στα σούπερ μάρκετ και τα μίνι μάρκετ, οι πωλήσεις καφέ άγγιξαν τα 501,4 εκατ. ευρώ το 2025 (αύξηση τζίρου 13,7%, κυρίως λόγω ανατιμήσεων και λιγότερο λόγω όγκου), ενώ η ανοδική τροχιά συνεχίστηκε και το 2026.

Γιατί η εστίαση προσέλκυσε επενδυτικά κεφάλαια

Η ταχεία εξάπλωση των σημείων πώλησης καφέ οφείλεται στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του προϊόντος: τη σταθερή καθημερινή ζήτηση, τις απλοποιημένες διαδικασίες παρασκευής και την ευελιξία των επιχειρηματικών μοντέλων (take away, delivery, καθήμενοι πελάτες).

Παρ’ όλα αυτά, το υψηλό μικτό περιθώριο κέρδους στον καφέ, δεν μεταφράζεται αυτόματα σε υψηλή κερδοφορία για τον ιδιοκτήτη. Τα αυξημένα ενοίκια, το ενεργειακό κόστος, οι αμοιβές του προσωπικού και οι προμήθειες των πλατφορμών διανομής συμπιέζουν τα καθαρά περιθώρια (που σε ορισμένες περιπτώσεις κυμαίνονται στο 13%-20%, ενώ σε άλλες καταγράφονται ζημίες).

Παράλληλα, ο πυκνός ανταγωνισμός σε πολλές περιοχές δημιουργεί φαινόμενα κορεσμού.

Η ανάγκη για μετασχηματισμό του παραγωγικού μοντέλου

Σύμφωνα με τη μελέτη του LSE, το κρίσιμο διακύβευμα για την ελληνική οικονομία δεν είναι η αποδυνάμωση του τουρισμού ή της εστίασης, αλλά η αποφυγή μιας μόνιμης καθήλωσης σε τομείς χαμηλής προστιθέμενης αξίας.

Για να διασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα, απαιτείται μια στοχευμένη οικονομική πολιτική που θα ενισχύει τη συνολική ζήτηση, θα προωθεί την τεχνολογική αναβάθμιση και θα στηρίζει παραγωγικούς τομείς όπως η μεταποίηση, η έρευνα και οι εξαγωγικές δραστηριότητες υψηλής εξειδίκευσης.